YALANÇININ EVİ YANARSA

Öten yazıda xeber menbeyinden söz açarken menbe gizliliyi problemine toxunmuş ve dünya praktikasına nezer salaraq Azerbaycan jurnalistikasındakı menbe-jurnalist münasibetleri haqqında kiçik bir müzakire aparmışdıq. Hemin müzakireni bu yazıda da davam etdiririk.

Xatırlayırsınıza, öten yazının sonunda, Azerbaycan jurnalistikasında gizli menbe probleminden söz açıldığı vaxt, ister-istemez “Vaşington Post” qezetinden Cenıt Kuku xatırladığımı yazmış ve niyesini bu yazıya saxlamışdım. İndi hemin sualın cavabını verirem. Tebii ki, evvelce Cenıt Kukun başına gelenleri, daha doğrusu jurnalistika tarixine skandal olaraq yazılmış emelini xatırlayaq:

“Vaşinqton Post” qezetinin müxbiri Cenıt Kuk 1981-ci ilde gizli menbe metodundan istifade ederek meşhur Pulitzer mükafatına layiq görülmüşdü. Amma qısa müddet sonra Kukun saxtakarlıqları ortaya çıxmış ve işine son verilmişdi. Hemin il qezete Pulitzer mükafatını qazandıran, qezetin maqazin müxbiri Cenıt Kuk 8 yaşında eroinman bir zenci uşağın acınacaqlı heyatı haqqında bir yazı qeleme almış ve bu yazısıyla Pulitzer mükafatına layiq görülmüşdü. Xeberi yazdığı vaxt zenci uşağın şexsiyyetini gizli tutmuş, redakisya da onu bu mövzuda sıxışdırmamışdı. Amma Kuk mükafatı aldıqdan bir müddet sonra, yerli idareler uşağa kömek eli uzatmaq isteyince, hemin xeberin tamamen uydurma olduğu ortaya çıxmışdı. “Vaşinqton Post” qezeti ise oxucularından üzr istemek mecburiyyetinde qalmış ve Kukun işine son vermişdi.

Kuk, eslinde çox sade olan, bu gün Azerbaycan jurnalistikasında her gün örneyiyle qarşılaşdığımız bir metoda el atmışdı: Xeber uydurmuşdu. Yalan yazmışdı. Özünden bir hekaye qurub, bu hekayeni jurnalistikanın peşekar qaydalarından sui-istifade ederek kağıza yazmış ve neticede her kesi özüne inandıra bilmişdi. Jurnalist hilegerliyi amerikalı jurnalistlerin can atdığı bir mükafata layiq görülmüşdü. Qısa müddet sonra ise bu saxtakarlığın üstü açılmışdı.

Menbeyi bilinmeyen xeberler çox vaxt inandırıcı olmamaqdadır. Bezen anonim menbe enenesinin jurnalistler terefinden qeyri-exlaqi meqsedlerle istifade olunduğu da söylene biler. Jurnalist öz beynindeki ssenariye esasen bir xeber hekayesi yazar ve menbeni gizli tutaraq bu xeberi qezetine teqdim eder. Eynile Kukun etdiyi kimi…

İndi Azerbaycan jurnalistikasında moda olan bu metod çox ciddi narahatlıq yaratmaqdadır. Hetta gizli menbeden istifade etmek jurnalist kompleksinin bir hissesine çevrilib. Bele ki, öz xeberinde gizli menbenin verdiyi bilgilere istinad etmek jurnalist nüfuzunu güçlü göstermek meqsedine xidmet edirmiş sanki… Bu meqsedle masa başında oturub xeberini yazanlar iki-üç cümleden birine “melumatlı menbe” sözünü yapışdıraraq öz peşe vezifesini yerine yetirir. Öten aylarda, qezetlerimizden birinde çap olunmuş xeberde bele bir melumat var idi: şeherin hansısa nöqtesinde atışma baş verib ve atışmanın iştirakçılarının şexsiyyeti haqqında melumat yoxmuş. Bu xeber metninin ikinci ve ya üçüncü cümlesi, sehv xatırlamıramsa beleydi: “Melumatlı menbenin bildirdiyine göre atışma gece saat 2 radelerinde baş verib.”

Oxuduğumda o qeder gülmüşdüm ki…Soruşmazlarmı ki, eger senin menben bu qeder melumatlıdırsa, nece olur ancaq hadisenin saatından xeberdardır? Yaxud da, demezlermi ki, hadisenin gece saat 2- de baş vermesi, hansı elahidde bir heqiqete işıq tutur ki, bunu bildiren menbe adının açıqlanmasını istemir?

Üstelik, bu xeber Azerbaycan jurnalistikasındakı gizli menbe qaydasının tetbiqi baxımından olduqca besit bir örnekdir. “Melumatlı menbe” etiketinin arxasında gizlenmiş daha ne qeder ciddi peşe skandalları vardır, bilinmez. Amma bilinen odur ki, Azerbaycan jurnalistikası, heç olmazsa, kimin döyüldüyü, kimin söyüldüyü meselelerine ayırdığı vaxtın yarısını artıq peşekarlıq standartlarına ayırmalıdır.

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

24 sentyabr 2004