Sigarete pul tapan qezete niye pul vermir?

Bu yazının sitat-sualı:
“Ölkede kifayet qeder siqaret satılır, kifayet qeder erzaq satılır. Telebat varsa alıcı isteyir, alır. Eger alıcı, qezetlerin onları melumatlandırmaq üçün olduğundan emin deyilse, niye pul verib qezet alsın?”
Rövşen Eliyev.

Yuxarıdakı sitat-sualın müellifi peşe fealiyyetine hörmetle yanaşdığım, tecrübeli radiojurnalist, Azadlıq radiosunun emekdaşı Rövşen Eliyevdir. Hemin Rövşen Eliyev ki, her hefte Azadlıq radiosunda “Rengli sesler” adında olduqca maraqlı veriliş hazırlayır ve hemin verilişlerde vaxtaşırı jurnalistikamızın problemlerine toxunulur. Adeten her verilişe maraqlı bir sitatla başlayan Rövşen bey, bezi verilişlerinde “mediAnaliz”deki yazılardan da sitat getirib. Meqsedim borc qaytarmaq deyil. Amma medianın problemleri haqqındakı axırıncı verilişde Rövşen Eliyev, müsahibine ele bir sual soruşdu ki, hemin sual meni vadar etdi bu yazını qeleme almağa. Buna göre de, ele onun özü kimi, yazıya Rövşen Eliyev’in sualını sitat getirerek başladım.

Doğrudan da Azerbaycanda qezet niye alıcı tapmır? Niye Azerbaycan oxucusu qezete pul vermir? Ehalinin maddi imkanlarının mehdud olması, iqtisadi çetinlikler qezet satışının qarşısında bir engeldirmi? Yeqin ki, bunu da çoxsaylı sebeblerden biri kimi deyerlendirmek mümkündür. Amma işin bünövresinde daha derin problemlerin olduğu da heç kime sirr deyil. 90-cı illerin başında iqtisadi böhranın baş alıb getdiyi bir dövrde, çörek almağa pulun tapılmadığı bir vaxtda rayondan Bakıya qezet sifarişi veren böyüklerimi gözlerimin qabağına getirirem. Elbette dövr deyişdi, o dövrün milli-siyasi ab-havası da uçub getdi. Amma hemin dövrün qezetleri kimi, o qezetleri oxumaq isteyen ve istemeyen insanların davranış formaları da çox deyişdi.

Sözüm onda deyil. Azerbaycan jurnalistikası geldyi yerle çox öyünür, amma hara getdiyi haqda zerre qeder de fikirleşmir. Fikirleşmir, çünkü fikirleşseydi bunu çox aydın şekilde qezet sehifelerinde hiss ederdik. Adeten hemin sehifeler, 70-ci illerin qerb dünyasında moda olan ucuz reklam afişalarını xatırladır. Ağ-qara renkli, ölçülüb-biçilmemiş, doğruluğu şübheli, obrazlı ifadelerle bezenmiş mehsul afişalarını…

Sehven iki ayrı qezet alıb oxusanız, neye ve kime inanacağınızı çaş-baş salacaqsınız. A qezetinin ağ dediyi qatığın reng deyişdirib B qezetinde qara renge büründüyünü öz gözünüzle göreceksiniz. Bir qezetde ölke rehberliyinin xalqı rifaha emin addımlarla apardığını, müxalifetin ise ölkeni bataqlığa sürüklemek istediyini oxuyacaq, o biri qezet ise size iqtidarın veten ve millet düşmanı olması haqqında, ağ günün ancaq filanca müxalif qüvve sayesinde mümkün olacağı haqqında “melumat” verecek.

Bu da bes etmir. 6 avqust 1998-ci ilde senzuranın leğvedilmesinin ildönümü münasibetiyle bir qrup qezet yazacaq ki hemin tarixden sonra azad metbuat inkişaf etdi, metbuat üzerinde resmi nezaret aradan qaldırıldı. O biri qezet ise yazacaq ki hemin tarixe qeder jurnalistikamız ne qeder ezab çekib, azad metbuat nece de boğulub. Daha siz bir qezet tapmayacaqsınız ki, qlavlitin elindeki qayçının lap yekesinden redaksiyanın öz daxilinde istifade olunduğunu yazsın.

Jurnalistler döyülür. Döyülen her jurnalistin adetidir, telem-telesik yığar jurnalist dostlarını başına, hay-küy salar, ay hezerat, meni filankesler filan yerde döyübler. Alışdığımız menzeredir. Amma men heç görmedim ki, bir jurnalist “menim yazdığım xeberin menden xebersiz qolunu-qıçını sındırıblar, eslinde xeber bu cür getmeliydi, amma bele çap edibler” desin.

Bir qezetin baş redaktoru oğurlanır. Gülmeli hadisedir, ancaq ağlamaq lazımdır. Biz oğurlanma tehlükesi altında yaşayan bir jurnalist ordusundan sehih melumat gözleyirik. Bu özü de gülmelidir. Amma başqa gülmeli terefler de var. Öz “kruqunda” sözü çep düşen, ya da başqa şexsi qalmaqallarından ötrü döyülenler de jurnalist olduğu üçün döyüldüyünü iddia edecek qeder meydanı geniş ve yumşaq görür bu ölkede. Daha evveller şahid olmadıq mı bu hadiselere?

İndi siz hansı qezetin esl marağının “oxucu” olduğunu söyleye bilersiniz ki? Olsa olsa “bizim terefkeşlerimizin sayı artsın” mentiqiyle hereket edib oxucu sayını artırmaq qayğısına düşsünler. Men başqa “oxucu marağı”ndan söz edirem. Nece ki insanlar, çörek alıb yedikden sonra doyduğuna sevinirse, sigaret alıb çekdikden sonra eseblerini sakitleşdirdiyine ürekden inanırsa, qezet alıb oxuyarken de oxşar doyumlara çatırlarmı? Çetin. Oxuduğumuz her qezet bizde yeni bir çatışmamazlıq yaradır. Bu çatışmamazlıqlara da hemişe çaşqınlığımız bais olur. Çaşqınlığımz da ki, metbuatımızın “evezedilmez xidmeti”nden ireli gelir. İndi gel bu dövrde könüllü şekilde çaşmaqdan zövq alan heveskar oxucu tap.

Bax haradan haraya geldim. İndi yene deyecekler ki, tezyiqler, mehkemeler, iqtisadi maneeler ve s. Elbette bunlara etiraz ede bilmerik. Bunlar olduqca yaralı mövzulardır. Amma biz nedense hemişe bu yaranı qaşımaqdan o qeder hezz alırıq ki, esl yaralı yeri yaddan çıxarırırq. Belke de peşekar jurnalistika diye derdi olmayan birilerinin menafeyi üçün bele lazımdır. Kim bilir?!

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

9 avqust 2004