Hamının yaxından bildiyi kimi, media ve siyaset münasibetleri olduqca populyar mövzulardan biridir. Hetta, Azerbaycan üçün, bu mövzu her addımbaşında qarşımıza çıxmaqda ve metbuatın siyasileşmesi adı verilen bir prosesden söz edilmekdedir. Bu müzakirelere vaxtaşırı “mediAnaliz”de müeyyen derecede toxunmağa çalışdıq. Metbuatın siyasileşmesi haqqında söylenen fikirleri, dile getirilen tenqidleri bu sehifede de davam etdirdik. Onun üçün bu yazıda tekrar hemin meselelere geri qayıtmaq fikrinde deyilem. Amma, bezi oxuyucu isteklerini nezere alaraq, xüsusile de Bakı Dövlet Universitetinde jurnalistika tehsili alan genc telebelerimizin bezileri terefinden gelen elektronik mektublara cavab olaraq media-siyaset münasibetlerini nezeri cehetden deyerlendirmeye ehtiyac hiss etdim. Daha doğrusu kütlevi informasiya vasitelerinin fealiyyetini izah eden nezeriyyeler diqqete alınaraq media-siyaset münasibetleri nezeri cehetden nece analiz edilmelidir?

Siyaset ve media münasibetlerini nezeri cehetden deyerlendire bilmek üçün, ilkin olaraq siyaset dünyasının genişlemiş, gündelik heyatımızı de ehate etmeye başlamış bir sahe olaraq görmek xüsusile vacibdir. Yeni, siyaset sadece qanuni siyasi strukturların fealiyyetini ifade etmir. Media ve siyaset münasibetlerine baxarken, siyaset dünyasının bu qeliz strukturunu yaddan çıxarmamalıyıq. İkincisi, media dünyasının da genişleyerek siyaset dünyasına istiqamet verme ve siyaset dünyasının legitmliyine xidmet etme funksiyasına diqqet eden bir analiz metodunu seçmeliyik.

Müasir dünyamızda, ister demokratik, isterse de avtoritar olaraq adlandırılan bütün rejimlerde siyaset mediatik xarakter alıb. Siyasi aktyorların siyasi iqtidar mübarizesinde mediaya ehtiyac hiss etmeleri ve onların bu ehtiyacı temin etme metodları medianın tesirini daha da artırıb. Diger terefden, media adeten informasiya daşıyıcı bir vasite olaraq görülmekde ve bu çerçivede siyaset dünyasının qeliz proseslerinin, media vasitesiyle hamının başa düşe bileceyi bir dilde informasiyalaşdırıldığı iddia edilmekdedir. Başqa bir sözle, siyaset-vetendaş arasında körpü rolu oynayan media metaforundan söz edilmekdedir. Halbuki, media fealiyyetini boşluqda deyil, eksine ictimai, siyasi iqtidar münasibetleri içerisinde yerine getirir. Bu meqsedle, en azı nezeri cehetden, media-siyaset münasibetleri medianın fealiyyet gösterdiyi sahenin siyaset dünyasına giriş ve çıxış dehlizlerini diqqete alaraq analzi edilmelisir. Unutmamalıyıq ki, media ve informasiya öz-özünü açıqlayan analitik bir kateqoriya deyildir.

Siyaset ve media münasibetlerini deyerlendirerken, diqqet çeken hadiselerden biri de siyasi aktyorların mediaya duyduqları marağın get-gede artmasıdır. Bu maraq, her ölkenin öz siyasi, iqtisadi ve ictimai imkanları daxilinde ortaya çıxmaqdadır. Ümumiyyetle baxanda ise, daha çox siyasi aktyorlar medianı men-merkezli bir anlayışla istiqametlendirmeye, medianın maraq göstereceyi melumatları mediaya ötürme ve ya sızdırmağa çalışmaqdadırlar.

Eyni zamanda siyasetin siyasi aktyorlar baxımından daşıdığı mena da, medianı olduqca ehemiyytli bir vasiteye çevirib. Siyaset üçün legitimlik çox vacibdir. Media bu legitimliye xidmet eden bir vasite rolunu oynayır. Bu meqsedle, siyasi aktyorlar mediaya yol tapmağa çalışır ve messajlarını jurnalistikanın fealiyyet prinsiplerine ve ya praktik qaydalarına uyğunlaşdırırlar. Mediayla münasibet, siyaset dünyası üçün vetendaşlara seslenme praktikasıdır ve bu praktika siyaset dünyasının esas meqsed ve hedeflerine uyğun şekilde tetbiq edilmelidir. Amma, media siyaset dünyası üçün çox ehemiyyetli bir vasite olsa da, media-siyaset münasibetlerinin nezeri analizi baxımından bu ehemiyyetin şişirdilmemesinde de fayda vardır. Şübhesiz, siyasetin varlığı ve davam etmesinde media xüsusi rol oynamaqdadır. Yene de unutmamalıyıq ki, siyaset hemişe bu xüsusi rolu istiqametlendirme imkanlarına malikdir.

Diger terefden, siyaset ve media münasibetleri jurnalistika praktikası nezere alınaraq analiz edilmelidir. Jurnalistika peşesine verilen missiya ile jurnalist,ika praktikaları arasında birbaşa elaqe qurmaq günümüzde get-gede imkansızlaşmaqdadır. Obyektiv ve terefsiz jurnalist imici, elmi müzakireler bir yana, küçedeki insanlar terefinden bele şübheyle qarşılanmaqdadır. Jurnalistikada xeber axtarma, hazırlama ve ötürme praktikaları nezere alınarsa, bu şübhe çox vaxt haqlı çıxmaqdadır. Medianın rolunu deyerlendirmeye çalışan bütün elmi ve ya ictimai cehdler daha çox bu dilemma etrafında cereyan edir: “Heqiqeti çatdıran” ve ya “heqiqeti eks etdiren” media anlayışı ile “heqiqeti yaradan” ya da bezilerinin dediyi kimi “heqiqeti uyduran” media anlayışı arasındakı dilemma müasir media nezeriyyelerinin en populyar mövzusudur.

Ayrıca, siyaset ve media münasibeti sadece siyasi aktyorların ferdi cehdleriyle mehdudlaşdırlmadan analiz edilmelidir. Çünkü, siyaset sadece siyasi aktyorların fealiyyet sahesi deyil. Xüsusile, müasir media nezeriyyelerinin ortaya qoyduğu yeni siyaset anlayışı sadece idareetme funksiyasını yerine yetirenleri deyil, eyni zamanda ictimai münasibetlerdeki iqtidar faktoruna da ehemiyyet verirler. Başqa sözle, media nezeriyyeleri baxımından media ve siyaset münasibetleri sadece hökümet-xalq xettindeki deyil, eyni zamanda müellim-telebe, valideyn-övlad, kişi-qadın vs. kimi ictimai bölünmelerdeki iqtidar faktoruna qarşı da hessasdır.

Son olaraq, media ve siyaset münasibetlerini sadece (idari mena kesb eden) siyasi metnlerde axtarmamalıyıq. Eger müasir media nezeriyyeleri çerçivesinde media-siyaset münasibetlerini deyerlendirmek isteyirsinizse, o zaman medianın bize teqdim etdiyi ciddi mezmunlu metnlerle (ve ya görüntülerle) özünüzü mehdudlaşdırmamalısınız. Bunun yerine eylence xarakterli metn ve görüntüleri de nezere alan bir analiz metodunu seçmelisiniz. Çünki siyasi messajların derine işleyerek beyinlere ötürüldüyü media mehsulları daha çox bu qebilden olan eylencevi metn ve görüntülerdir.

Bu yorucu ve yeqin ki çoxları üçün sıxıcı olan melumatlardan sonra, media nezeriyyeleriyle maraqlananlar üçün aşağıdakı nezeriyyeler ve nezeriyyeçilerle maraqlanmalarını meslehet görürem:

Tenqidi media araşdırmaları (Critical communication Studies)

Semiologiya (Semiotics; semiology) , Roland Barthes, Ferdinand de Saussure, C. S. Peirce

Hegemonya nezeriyyesi (Hegemony theory), Antomio Gramsci, Erneste Laclau ve Chantal Mouffe, Stuart Hall

Medeniyyet araşdırmaları (Cultural studies), Stuart Hall

Söylem analizi (Discourse analysis), Teun A. Van Dijk

Post-strukturalizm (Poststructuralism) Derrida, Foucault, Kristeva, Barthes

Gündem nezeriyyesi (Agenda theory) M.E. McCombs ve D.C. Shaw

Asılılıq nezeriyyesi (Dependency theory) Melvin l. DeFleur ve Sandra J. Ball-Rokeach

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

24 aprel 2004

Jurnalistlere vesiqe kartları paylanır. Siz de alın, peşekarlığınızı sübuta yetirin

Ölke jurnalistlerine jurnalist olduqlarını gösteren vahit kartlar paylanmağa başlayıb. Gözünüz aydın. İllerdir jurnalistikayla meşğul olan insanların sebriszlikle yolunu gözlediyi bu kartlar bes neye yarayacaq?

Bu kartların kime ve ne üçün yarayacağını bir kenara qoyaq. Eslinde jurnalist vesiqeleri haqqında beynimi qurcalayan bezi suallar var. O suallar ki, ölke metbuatının başbilenleri terefinden verilen cavablar narahatlıq doğurur. Metbuatda yazılanlar çerçivesinde jurnalistlere vahid kart paylanmasıyla bağlı seslendirilen fikirler jurnalistikamızın hansı seviyyede ve hara getmek istediyini ortaya qoyur.

Bu yazılar ve fikirlerle tanış olduqdan sonra bele bir neticeye geldim ki, jurnalistlerimiz indiye qeder vahid karta sahib olmadıqları üçün peşekar ola bilmirlermiş. Çünki, vahid jurnalist vesiqelerinin paylanması jurnalistikada peşekarlığa doğru atılmış bir addım olaraq qiymetlendirilir. Etiraf edim ki, indiye qeder ölke metbuatında “jurnalistikada peşekarlıq” deyilende neyin nezerde tutulduğunu hele de başa düşe bilmemişem. Jurnalistikada peşekarlıq remzi xarakter daşıyan bir mefhumdurmu? Yoxsa peşekarlıq jurnalist praktikasını istiqametlendiren bir fealiyyet anlayışıdırmı?

Ortalıqda danışılanlara ve qezetlerde yazılanlara nezer salanda, setir aralarında bu peşekarlıq anlayışının ele-bele, qulağda xoş cingildediyi üçün istifade edildiyini başa düşürsen. Yeni peşekarlıq sözünden istifade eden her jurnalist ve qezet özünü peşekar kimi göstermek isteyir sanki. Di gel, “bu peşekarlıq ne olan şeydir, nece ve haradan temin etmek olar, niye hele yoxdur” kimi sualların cavabını ne veren var, ne de düşünen… Bu istiqametde cehd gösterende de heç elaqesi olmayan simvolik yollara el atırlar. İş o hedde çatıb ki, ATET-in Bakı rehberliyi bele jurnalist vesiqeleri sayesinde peşekarlığa qedem qoyulacağına ya inanıb, ya da inanmış rolunu oynayır.

Jurnalist vesiqeleri ile peşekarlıq arasında qurulan ve ele zenn edirem ki, sadece bize mexsus olan bu maraqlı elaqelendirme siyasetini hansı sebeblerle izah etmek mümkündür, doğrusu men de bilmirem. Eslinde tam olaraq demek istediyim mesele bu deyil. Jurnalist vesiqelerini peşekarlığa geden yolda atılan bir addım olaraq qyimetlendirmek özü de bir yerde maraqlıdır. Çünki, en azı peşekarlıq sözü bezi-bezi metnlerde tekrarlanır, qulağımızda sırğa olur, lazım olanda cümlelerimizin arasına qoşuruq, bir az intellektual fikir seslendirmeyimize kömek edir ve s. Bu da bir şeydir. Ümid edek ki, birileri ortaya çıxıb “bu peşekarlıq ne olan şeydir axı?” sualını soruşacaq. Ondan sonra da jurnalist vesiqesinin peşekarlığa nece xidmet etdiyini araşdıracaq.

Qaldı ki, peşekarlıqla vesiqe arasında qurulan bu elaqeyle bağlı menim fikrime: Mence her ikisi de, hem peşekarlıq, hem vesiqe burada remzi xarakter daşıyır. Vesiqenin özü anadangelme simvoldur, amma peşekarlığın bele kiçik pillelere salınması heç ürek açan deyil.

Unutmamaq lazımdır ki, jurnalist vesiqesi jurnalist şexsiyyetini tesdiqleyen bir sened deyildir. Eksine jurnalist vesiqesi jurnalistlere tanınan bezi haqlardan faydalanmaq üçün verilen bir vesiqedir. Misal üçün neqliyyat vasitelerinden pulsuz istifade etmek üçün ve s. Bir xidmet aldığınız ve ya size bir üstünlük tanınmasını istediyiniz vaxt göstereceyiniz bir vesiqe növüdür. Amma sözün heqiqi menasında jurnalist olduğunuzu isbat eden bir sened deyildir. Onsuz da indi bazarda dolaşan jurnalist vesiqeleri de eyni meqsede xidmet edir. Sadece bu vesiqelerin paylanması nezaret altında deyil ve “könlüne armud düşen” her kes özüne bu vesiqeden hazırlatdırıb küçe-küçe, tin-tin, idare-idare gezir. Yaddan çıxarmayın ki, bu vesiqeler de bizim ölkemizde bizim metbu quruluşlarımız terefinden verilib.

İndiye qeder cibinde jurnalist vesiqesi gezdirenlerin sayının 30 min-60 min nefer olduğu da nezere alınarsa, üstelik bunların sadece 3 mine yaxınının (bu reqemin özü bele şübhelidir) aktiv jurnalistikayla meşğul olduğu da unutulmazsa yeni vahid kartların ne meqsed daşıdığı aydınlaşar.

Men eslinde vahid jurnalist vesiqelerinin terefdarıyam. Zaman-zaman bu mesele haqqında da müsbet menada fikirlerimi seslendirmişem. Amma sadece vesiqelerin hazırlanması ve paylanmasını arzu etmişem, daha onun peşekarlıq yolunda atılımış bir addım kimi qiymetlendirilmesini yox. Ölke mediasında, jurnalistikamızda baş alıb geden problemlerin helli üçün quru karta bel bağlamaq sadelövhlük olardı. Heç kimin bu sadelövhlüye düçar olmaması arzusuyla…

Rizvan Qenberli

mediAnaliz arxivindən

3 aprel 2004

Son vaxtlarda hem Azerbaycanda hem Türkiyede her iki ölkenin Metbuat Şurasının adıyla qezetlerde tez tez oxuyuruq. Her iki ölkede de Metbuat Şurasının üzerinde baş sındırdığı çox ciddi iki mövzu var ve ele bu iki mövzuya münasibetleri çerçivesinde de Metbuat Şurasının adı gündemden düşmür.

Azerbaycan diyarının Metbuat Şurası başı reket qezetlerine yaman qarışıb. Jurnalistikada reketçiliyin baş alıb getdiyi, son 15 ilin heç bir dövründe (bu dövr “müsteqil” ölkemizin “müsteqil” metbuatının dirçeldiyi dövrdür) reketçilik cereyanının sengimediyi bilinen bir heqiqetdir. En xoş güzeranın olduğu dövrde de, en çox sıxıntının yaşandığı günlerde de metbuatımızın reket problemi olmuşdur. Amma nedense problem olaraq görülmemişdi.

Son bir neçe ayda Metbuat Şurası bu problemi layiqiyle gündeme getirmeye nail oldu. Hetta Şura üzvleri ve sedrine geldiyi iddia edilen tehdid zenglerine baxılarsa, reketçilerin teşvişe düşdükleri aydın hiss olunur. Buna göre de Metbuat Şurasının bu addımı yerinde addım olaraq qiymetlendirile biler.

Amma…

“Haqqın ve edaletin carcısı” olduğunu söyleyen metbuatın ve onun nümayendelerinin qurduğu Metbuat Şurası da haqlı ve edaletli hereket edib 2-3 qezetin adını açıqlamaqla missiyasını icra etdiyini düşünmesin. O 2-3 qezet olsa-olsa bir-iki idare rehberine, bir-iki jurnaliste ziyan vurur. Men Azerbaycan metbuatında hansı haqla olsa da “toxunulmaz” statusuna yiyelenmiş ve adı açıqlanan reket qezetlerden daha tehlükeli fealiyyetlere giren “hörmetli qezet ve telekanallar”ın da adının açıqlanmasını gözleyerdim.

Yox bunu ede bilmirsense onda “Metbuat Şurası” adından imtina edib “Üç-beş qezetin Metbuat Şurası” olasan gerek.

Amma yene de ölkedeki ümumi ab-havanı ve şeraiti nezere alıb insaflı davranmaq lazımdır. Metbuat Şurası son vaxtlarda teqdirelayiq bir addım atıb ve davamının gelib gelmeyeceyini de yaxında göreceyik. Amma indiden görünür ki Metbuat Şurası ya qaşı düzeldir göz çıxardır, ya da gözü temir edib qaşı unudur. Qısacası, ortada bir problem var ve problemin de ortasında Metbuat Şurası.

İndi gelek Türkiyeye. Bu ölkede de Metbuat Şurasının g-strinq adlı bir problemi var ve Şura iki gün önce verdiyi qerarla bu problemi hell etdi, amma bu hellin özü de bir problem olmaya başladı.

Sky Türk telekanalının qadın emekdaşı bir metbuat konfransında ön cergede eyleşmiş bir xeber menbeyine teref eyilerek ondan melumat almaya çalışarken g-stringi görünmüş ve arxada eyleşen Hürriyet qezetinin fotomüxbiri de onun şeklini çekmişdi. Xeber Hürriyet qezetinde “Müxbirin iş qezası” başlığıyla verilmişdi. Bu xeberin çapından sonra Sky Türk telekanalının emekdaşı ölkenin Metbuat Şurasına müraciet ederek Hürriyet qezetinin ve fotomüxbirin, onun şeref ve leyaqetini nezere almadığını, peşe exlaq qaydalarını pozduğunu ve adı keçen qezete, onun emekdaşına lazımi xeberdarlığın verilmesini teleb etdiyini bildirmişdi. Hürriyet qezetinin baş redaktoru ve emekdaşı ise özünün peşe vezifesini yerine yetirdiyini, şikayetçinin iddialarının esassız olduğunu, eslinde qadın müxbirin peşe exlaq qaydalarına zidd hereket etdiyini, her kese açıq mekanlarda ictimai bir mesuliyeti olan peşesini icra ederken geyimine diqqet etmediyini bildirerek özünü müdafie etmişdir.

Problem bele. Metbuat Şurası sizce kimin haqlı olduğuna qerar verdi? Tebii ki, fotoşekili çeken jurnalistin ve xeberi çap eden qezetin. G-strinqli şekliyle Hürriyet qezetine xeber olan Sky Türk emekdaşı qadın jurnalist ise Şura terefinden günahkar elan edildi. Metbuat Şurası bu qerarını jurnalistika peşesinin ehemiyyeti ve deyerine xelel getirecek şekilde davranılması ve jurnalistikanın icra edildiyi yerde şexsi heyatın toxunulmazlığı prinsipine yer olmaması ile esaslandırdı.

İndi Türkiyede mövzuyla maraqlananlar da iki qütbe bölünüb. Kimisi Metbuat Şurasını, kimisi ise qadın telejurnalisti müdafie edir. Eyni Azerbaycanda Metbuat Şurasının reketçilikle bağlı fealiyyetinde olduğu kimi.

Yaxşı “bunda ne var?” deye bilersiniz.

Eslinde problem çox sadedir:

Birincisi, Metbuat Şurasının aldığı qerarlar dünya tecrübesinde de olduğu kimi heç kesi eyni seviyyede qane etmez. Bu maddeni Metbuat Şurasına penah yeri olaraq baxanlar üçün yazıram.

İkincisi, Metbuat Şurası aldığı qerarlarda hemişe bir terefe qarşı haqsızlığa yol verir. Bu hem reketçilik hem de g-string probleminde beledir. Bu maddeni de Metbuat Şurası rehberliyi üçün yazıram.

Üçüncüsü, her ölkenin mövcud ictimai-siyasi veziyyeti o ölkenin metbuatının ve Metbuat Şurasının esas gündemini de müeyyen etmekdedir. Bu maddeni de, xüsusile Metbuat Şurasının aldığı qerarlara kinayeli baxanlar lazımi neticeni çıxarsınlar deye yazıram.

Nehayet dördüncüsü, Metbuat Şurasının aldığı qerarlar ve verdiyi reylerle jurnalistika peşesi ziyankar ünsürlerden temizlenmez. Temizlik işi üçün başqa qapıları döymek lazımdır. Bunu da bütün jurnalistlerimiz ve onların at oynadmağına şerait yaradanlar üçün yazıram.

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

20 mart 2004

Qezetler müxtelif olur. Ciddi qezetler, bulvar qezetleri, eylence qezetleri vs. Bir de qezetler arasında fonksinları baxımından ferq var. Misal üçün şirniklendirme qezetleri, araqızışdırma qezetleri, reaksiya ölçme qezetleri….Bu fonksional qrup içerisinde ele bir qezet növü de var ki, hansı kateqoriyaya qoysan hemin yere çox yaraşır. Eyni zamanda hüdudları da çox genişdir. Her növ qezeti de bu kateqoriyaya daxil etmek mümkündür. Bu növ qezetlere “süfre qezetleri” deyeceyem.

Süfre qezetlerinin fealiyyet şekli çox sadedir, amma eyni zamanda da çox qarışıqdır. Yeni hem ciddi olaraq qebul etdiyiniz bir qezeti, hem de bulvar qezetlerini “süfre qezetleri” kateqoriyasına aid etmek olar. Seçim sizden asıldır. Ancaq “süfre qezetleri”nin bezi ümumi xüsusiyyetleri var.

“Süfre qezetleri”, onlardan süfre olaraq istifade edenler terefinden heç vaxt pulla satın alınmaz. Ya dost-tanışdan alınar, ya mecburiyyet qarşısında qalıb “ay uşaq, buraya bir qezet ser” dediyimiz vaxt qenşerimize seriler ya da tesadüfen bir “sehv” neticesinde elimize keçer.

“Süfre qezetleri”nde işleyen jurnalistler özlerini sözün heqiqi menasında “jurnalist” zenn ederler, amma jurnalistikanın ne demek olduğundan bele bixeberdirler. Onlara da “ofisiant” demek daha doğru olar.

“Süfre qezetleri” bir iş gördüyünü zenn edib, eslinde jurnalistika baxımından heç bir işe yaramayan qezetlerdir. Ne dediyi söze etibar ede bilirsen, ne yazdığının heqiqet olub olmadığı haqqında fikirleşmeye bele ehtiyac duyursan. Bu qezetler, elece pendir-çöreyimizi üstüne qoymaq üçün istehsal olunmuş kağızdır. Ancaq çap texnologiyasının nemetlerinden faydalanıb, bu kağızlara da bir estetika yaradılıb, üstünde bezi cızma-qaralar aparılıb. Ele buna göre de boş kağızdan ferqli olması meqsediyle qezet adını alıblar.

Üstünde qedehimizi qaldırıb sağlıq deyerik, çörek yeyerik, su içerik, söhbet eder, derdleşerik. Her derdimize şerikdir bu qezetler. Amma qezetin abır-heyası yoxsa bele, yemeyin vardır. İngilis jurnalist Mayk Roykonun dediyi kimi “özünә hörmәt edәn heç bir balıq razı olmaz ki, onu “San Tayms” qәzetinә büksünlәr.” (Eslinde men Mayk Roykodan evvel anadan olub “”Özüne hörmet edien heç bir qezet razı olmazdı ki, onunla balıq büksünler” sözlerini demek isterdim.)

“Süfre qezetleri” çox tehlükeli qezetlerdir. Bu tehlükeni hemin qezetler bilerek, şüurlu şekilde yaradmazlar. Eksine, “süfre qezetleri”ni bu qeder tehlükeli bir vasiteye çevirenler hemin qezetlerden süfre olaraq istifade eden kütledir. Onlara “oxucu kütlesi” demek ne derecede doğrudur, bilinmez. Amma yemek yeyerken boş durmayıb qezet üstündeki cızma-qaralara gözucu da olsa baxdıqları üçün “oxucu kütlesi” ifadesi yerine düşer. Ele tehlüke de bu yerine düşmeyle bağlıdır.

Adeten qarın toxluğu insana saflıq, temizlik, her şeye inanma rahatlığı getirir. Hetta yanında bir qedeh zehrimar da varsa onda veziyyet bambaşqa… Bu meqamda tesadüfen qezet sehifeleri üstündeki bir-iki setire gözünüz ilişerse, vessalam. O bir-iki setir dönüb olur heqiqet. İstediyin qeder inkar et, yene mümkün deyil. “Süfre qezetleri”nin öz “heqiqet”i, o “heqiqet”e de inanan bir yeyici-oxucu kütlesi var. Bes indi ne olacaq?

“Süfre qezetleri” bir yandan gündelik meişet telebatını layiqiyle qarşılayarken eyni zamanda informasiya yayma rolunu da oynamaqdadır. Onların oxucuları da sadece süfre qezetleri üstünde yemek yemezler, eyni zamanda onların yaydığı “informasiya”nı da yeyerler.

Siz siz olun, ne süfre qezeti üstünde çörek yeyin, ne de informasiya. Ciddi ve şüurlu qezetlere olduğu kimi, ciddi ve şüurlu oxuculara da çox ehtiyacımız var.

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

15 mart 2004

Jurnalistika tehsiline başladığım ilk aylarda müellimlerimizden birinin verdiyi ve müzakire etmeyimizi istediyi suallardan biri de beleydi: “Ölkeniz müharibe şeratindeyken herbi qüvvelerinizin yeni bir plan üzerinde işlediyi ve iki gün sonra hücuma keçeceyi melumatını aldınız. Bunu xeberleşdirerdinizmi?” Aradan keçen uzun müddete baxmayaraq bu sualın tam cavabını şexsen hele de tapa bilmemişem. Amma diqqetli fikirleşdiyimiz vaxt bele bir sualın özünün eslinde jurnalistler üçün qurulmuş bir tele olduğunu hiss etmemek mümkün deyil.

Tanınmış analist Lord Matthews bele deyir: “Milli menfeetlere vuracağı zerere göre bir İngilis Watergate skandalını yazıb yazmama mövzusunda tereddüd ederdim. İngilterenin menfeetlerinin daha önce geldiyine inanıram.” Eslinde sual çox sadedir: Jurnalist yoxsa vetendaş? İki ucu da keskin bıçaq xarakteri daşıyan bir sualdır bu. şübhesiz hamı bele bir hadiseyle qarşılaşdığı vazt öz mentiqi çerçivesinde en doğru cavabı tapmağa çalışacaqdır. Bu baxımdan, jurnalistleri “jurnalist yoxsa vetendaş” seçimi qarşısında qoyan her hadise ferqli deyerlendirilmeli ve eyni zamanda bu sualın cavabı da jurnalistlere diqte edilmemelidir. Bununla yanaşı, milli maraqların ve ya “jurnalist yoxsa vetendaş” seçiminin jurnalistler üçün nece bir tele olduğunu da qeyd etmek ve jurnalistlere bu növ teleler qarşısında ehtiyatlı olmalarını söylemekde de fayda var.

Milli tehlükesizlik mövzusu resmi hakimiyyet dairelerinin medianı nezaret altında tutmaq ve jurnalistleri istiqamelendirmek üçün en çox istifade etdiyi yollardan biridir. İqtidarlar medianı nece olursa olsun, nezaret altında saxlamaq isteyerler. Bunun üçün de milli tehlükesizlik, milli menfeet iqtidarlar üçün en ideal behanelerden biridir. Misal üçün İngilis hökümeti milli menfeetler baxımından tehlükeli olduğuna qerar verdiyi bilgilerin yayılmaması üçün qabaqcadan qezetlere, adına “D-Notice” deyilen xeberdarlıqlar göndermekdedir. Eyni zamanda da müxtelif media quruluşları da milli tehlükesizlik adı altında hökümetlerle emekdaşlığa getmekde ve jurnalistikanın professional prinsiplerine zidd addımlar atmaqdadırlar. Yeni “jurnalist yoxsa vetendaş” seçimi hem iqtidarların mediadan istifadesinde, hem de medianın iqtidarlardan güzeştler elde etmesinde qeyri-exlaqi bir faktora çevrilib.

Diger terefden milli tehlükesizlik ve ya mili maraqlarla bağlı problem ortaya çıxsa bele, doğru melumata sahib olmaq vetendaşların haqqıdır. ABŞ ictimaiyyetinin Vietnam müharibesinde yaşadığı acı tecrübe vetendaşların informasiya azadlığının ehemiyyetini ortaya qoyur.

Vietnam müharibesi esnasında New York Times qezetinin müxbiri Harrison Salisbury 1966-cı ilde Hanoiye ezamiyyete gedir. Salisburinin buradakı araşdırmaları neticesinde Pentagonun verdiyi melumatların doğru olmadığı, Amerikan teyyarelerinin sadece herbi qerargahları deyil, sivil yaşayış meskenlerini de bombaladığı ortaya çıxmışdı. Hanoi bu faktı ortaya çıxarıb qezetine teqdim etdiyi vaxt dövrün Xarici İşler Naziri Dean Rusk “Siz kimin terefindesiniz?” deyerek jurnalistleri danlamışdı.

Buna oxşar bir başqa hadise yene Amerikada 25 oktyabr 1983-cü ilde Grenadadakı herbi emeliyyat esnasında baş vermişdi. Bu esnada Reagen kabineti medianı hadiselerden uzaqlaşdırmış, sadece onlara resmi melumatlar vermişdir. Hemin vaxt ictimaiyyet de iqtidarın mediaya qarşı bu adımlarını destekleyirdi. Amma “önce milli maraqlar” deyen ictimaiyyet daha sonra Grenada emeliyyatıyla bağlı heqiqet ortaya çıxanda fikrini deyişdirmiş, ABŞ hökümetini deyil ölke mediasını desteklemişdi. Ölü ve yaralı sayıları aşkarlanmış, bir xestexananaın bombalandığı ve Amerikan esgerlerinin az sayıda Kubalı qarşısında aciz qaldığı, ordudakı rabite şebekesinin zeif olduğu ortaya çıxmışdı. Bu hadisenin ardından ABŞ selahiyyetli daireleri media nümayendelerini emeliyyatdan uzaqlaşdırmaqla sehv addım atdıqlarını etiraf etmek mecburiyyetinde qalmışdı.

“Milli maraqlar” adı altında medianı nezaret altında tutmanın jurnalistikada nece uğursuzluqlara getirib çıxardığı tarixde defelerle isbat edilmişdir. Vetendaşların bilgi alma azadlığı ile milli maraqlar arasındakı tarazlığın doğru qurulmaması ve qorunmaması neticesinde jurnalistler düşdükleri ve ya düşürüldükleri telelerle mübarize etmek mecburiyyetinde qalırlar.Çıxış yolunu is, hemişe olduğu kimi professional peşe prinsiplerinde axtarmaq lazımdır.

Rizvan Qenberli

mediAnaliz arxivindən

19 fevral 2003