Xəbər mənbəyi, jurnalistlərin peşə həyatında əhəmiyyətli rol oynayırlar. Onların sayəsindədir ki, jurnalistlər çox mühüm məlumatları toplayır, işləyir və xəbərləşdirərək cəmiyyətə ötürür. Mənbə-jurnalist münasibətləri adətən bu mexanizm üstündə qurulur, çünki jurnalist bilir ki, məlumat almaqda inandığı, hər zaman əlaqə yaratdığı mənbelər yoxsa, peşə karyerası da o qədər kasaddır. Amma eyni zamanda mənbə də bunun fərqindədir və bəzən jurnalistlərin ona olan ehtiyacından istifadə edərək jurnalistləri də öz çirkli əməllərinə ortaq edə bilirlər.

Jurnalist-mənbə münasibətləri çox dərin bir mövzudur və bu barədə saysız öyüd-nəsihətlə qarşılaşmaq mümkündür. Amma bu yazıda mənbə-jurnalist münasibətlərində yaşanan və indilərdə gündəmdə olan bir başqa problemdən söz açaq.

Bəzi jurnalistlər xəbər mənbəyindən söz düşəndə onları “jurnalistlərin namusu” olaraq gördüklərini bildirirlər. Əlbəttə bu adlandırma müzakirəyə açıqdır, amma bununla yanaşı jurnalistikada çox ciddi mövzulardan biri haqqında düşünməyə vadar edir. Bu da jurnalistikada mənbə gizliliyidir.

Bilməyənlər üçün xatırlatmaqda fayda var: ”Taym” -ın müxbiri Mateu Kuper 17 iyul 2003 tarixli yazısında həm öz başını bəlaya salmışdı, həm jurnalistikada mənbə gizliliyi baxımından nümunəvi bir davranış ortaya qoymuşdu. Xəbərində Sİ-Ay-Ey agentinin adının ortaya çıxması “Taym”-ın əməkdaşını, xəbər mənbəyini açıqlamasını istəyən məhkəməylə qarşı-qarşıya gətirmişdi. Ədliyyə Nazirliyinin əməkdaşları tərəfindən sorğuya çəkilən, təbii ki başlanğıcda bu sorğuya getməmək üçün dirənən və daha sonra sadəcə gizli mənbənin icazəsi ilə ifadə verməyə razı olan jurnalist xəbər mənbəyini açıqlamağı və şahidliyi rədd etmişdi. Bunun ardınca haqqında həbs qərarı belə çıxmışdı. Bundan əlavə “Taym” qəzeti də gündəlik 1000 dollar pul ödəməklə cərimələnmişdi. Amma jurnalist xəbər mənbəyinin gizliliyi prinsipinə sadiq qalaraq ABŞ-da və dünyada mənbə gizliliyi məsələsinə dair qızğın mübahisələrə də zəmin yaratmışdı.

Bütün məsələ mənbə gizliliyi prinsipinin jurnalistika praktikasında daşıdığı əhəmiyyətlə yaxından əlaqəlidir. Gizli mənbə əslində jurnalistikada çox da arzu olunan bir hal deyil. Hər şeydən əvvəl, jurnalist inandırıcılığına xələl gətirmə riski vardır. İkincisi isə, iş məhkəmə salonlarına cəlb olunduğu vaxt da, mənbə adının açıqlanmamağından yaranan hüquqi problemləri nəzərə almaq lazımdır .

Əslində mənbə gizliliyi jurnalistikada peşə əxlaqını da yaxından maraqlandıran bir mövzudur. Adının açıqlanmasını istəmədiyi halda mənbənin adının açıqlanması qeyri-əxlaqi peşə davranışlarına girər. Yenə çox uzağa getməyək, bu il Bi-Bi-Si telekanalıyla ingilis hökuməti arasındakı qarşıdurmanı xatırlayaq.

Yadınızdadırsa Bi-Bi-Si telekanalı bu il İngiltərə hökumətindən etibarlı bir mənbəyə istinadən “İraqda kütləvi qırğın silahlarının olmasıyla bağlı məlumatların şişirdilmiş” olduğunu bildirmişdi. Bu xəbər İngilis hökumətini qəzəbləndirmiş və Bleyr belə, bu qəzəbini gizlətməyərək “bu xəbərin mənbəyini bizə açıqlayın” demişdi. Amma telekanal bütün bu tələblərə mənfi cavab verərək mənbə gizliliyi prinsipinə sadiq qalmış və xəbər mənbəyinin adını açıqlamamışdı. Ta ki, İngiltərə Müdafiə Nazirliyinin müşaviri Dr. Devid Kelli’nin ölümünə qədər. Kəlli vəfat etdikdən bir müddət sonra, Bi-Bi-Si telekanalı mübahisəyə səbəb olan xəbərin mənbəyinin Kəlli olduğunu bildirmiş və xəbər mənbəyinin adını, onun ölümündən sonra açıqlamışdı. Təbii ki, Bi-Bi-Si-nin bu qərarı media dünyasını da ikiyə bölmüşdü. Bir qrup xəbər mənbəyinin adının ölümündən sonra açıqlanmasının doğru olduğunu, digər qrup isə, ölümündən sonra belə, mənbənin gizli tutulmasının vacibliyini qeyd etmişdi.

Mənbə gizliliyi prinsipinə sadiq qalmaq hər jurnalistin bacardığı bir məziyyət deyil. Amma Votergeyt skandalını ortaya çıxaran iki jurnalistin səbri də doğrudan da qibtə doğurur. Çünki, bu skandalı ortaya çıxaran həmin jurnalistlərin gizli mənbəyi hələ də bilinmir. ABŞ prezidenti Niksonun istefasıyla nәticәlәnәn Voterqeyt skandalını ortaya çıxaran iki jurnalistdən biri Bob Vudvard hadisəni araşdırdığı müddətdә әn әhәmiyyәtli xәbәr mәnbәyini gizli tutmuşdu, hәtta bu mәnbәyә “Dip Droat” deyә bir lәqәb vermiş vә bu adla hәmin mәnbәni mәşhur etmişdi. Bu gün belә “Dip Droat”ın kim olduğu bilinmir.

İndi maraqlıdır, Azərbaycan jurnalistikasında gizli mənbə problemi jurnalistlərin necə qarşısına çıxır? Mənə ələ gəlir ki, bu problem dəyəsən jurnalistlərdən çox ictimaiyyətin probleminə çevrilib. Gizli mənbə Azərbaycan jurnalistikasında daha çox “etibarlı mənbə”, “məlumatlı mənbə” və s. şablonlarla təzahür edir. Araşdırmağa ərindiyimiz məlumatları ya da ürəyimizə yatan, beynimizdəki ssenarini necə gəldi yazır, başına da bu şablonlardan birini yapışdırırıq. Sonra da adına “jurnalist araşdırması” dəyib qürrələnirik. Jurnalistika təhsili və praktikasında mənbə gizliliyindən söz düşəndə mənim yadıma Votergeyt skandalı və “Dip Droat” gəlir. Amma ələ ki, Azərbaycan jurnalistikasında gizli mənbə problemindən söz açılsın, onda da istər-istəməz yenə “Vaşinqton Post” qəzetindən Cenıt Cuku xatırlayıram. Niyə? Növbəti yazıda bu sualın cavabını verəcəyəm.

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

7 sentyabr 2004

Jurnalistikada hem praktik, hem de nezeri cehetden en çox mübahise doğuran mövzulardan biri de peşe exlaqıdır. Jurnalistikaya qarşı dile getirilen tenqidlerin çoxunda exlaq perspektivinin hakim olduğunu görmek çetin deyil. Metbuatı ve jurnalisti tenqid ederken adeten çox vaxt peşe exlaq qaydalarına riayet edilmemesinden duyulan narahatlıq ifade edilmekdedir. Hetta birbaşa peşe exlaqı vurğulanmasa bele, tenqid edilen davranış ve qerarların özü de peşe exlaqıyla yaxından bağlı olur. Çox uzağa getmeyek, ele deqiqleşdirilmemiş informasiyadan tutun siyasi teessübkeşliye, jurnalistin rüşvet almasından tutun qerezli mövqeden çıxış etmesine qeder her cehetden bir exlaq problemiyle qarşı-qarşıya olduğumuz bilinen bir heqiqetdir. Bes onda exlaq meselesi bir jurnalist üçün niye bu qeder ehemiyyetlidir?

Bu suala verile bilecek ilk cavab jurnalistikanın daşıdığı mesuliyyetdir. Bele ki, jurnalist “xalqın gören gözü” kimi (men bu metaforla razılaşmıram, ona göre de dırnaq işaresi içerisinde yazıram) xalqı melumatlandırmaq mesuliyyetini üzerine götürmüş ve bu mesuliyyetine göre de peşe exlaq qaydalarına riayet etmek mecburiyyetindedir. Jurnalistin mesuliyyeti elbette vacib bir meseledir ve bu baxımdan çox sayıda dünya tecrübesi özünenezaret modeli tetbiq etmekdedir.

Amma peşe exlaqı jurnalistikada nedense hedden ziyade şişirdilmekdedir. Ele bir menzere yaranıb ki, jurnalist üçün qeyriexlaqi hesab olunan bir davranış diger peşe qrupları üçün sanki exlaqi davranışmış. Ele götürek rüşveti. Bir jurnalistin peşe fealiyyeti çerçivesinde rüşvet qebul etmesi, müeyyen mebleğler veya hediyyeler müqabilinde peşe fealiyyetine girmesi elbette qebuledilmez bir davranışdır ve jurnalist peşekarlığına xelel getirmekdedir. Qısaca, rüşvet bir jurnalist üçün qeyri-exlaqi davranışdır. Bes polis üçün? Ve ya müellim üçün? Bu peşeler üçün rüşvetin qeyri-exlaqi olmadığını heç kes yeqin ki iddia etmez. Rüşvet müqabilinde müeyyen peşe fealiyyetine daxil olmaq jurnalist üçün olduğu qeder polis üçün, müellim üçün, diger peşe saheleri üçün de qeyri-exlaqi davranışdır.

Yaxud bir başqa exlaq qaydasına diqqet yetirek. Jurnalistika üçün yalan xeber de bir exlaq problemidir ve yalan xeber qeyri-exlaqi hesab edilmekdedir. Amma her hansı melumatı almaq üçün dövlet dairesine müraciet etmiş bir vetendaşa yalan melumat vermek de, bir milletvekilinin dizinformasiya ile yanlış bilgi vermesi, her hansı resmi bir selahiyyetli şexsin xalqın maraq gösterdiyi bir hadise haqqında aldadıcı beyanat vermesi de qeyri-exlaqi deyilmi?

Burada, jurnalistikada exlaq anlayışı ve bu anlayışla jurnalistikanın tenqidinde bir ziddiyet var. Jurnalistikada exlaq qaydalarının tetbiqi ilk defe dövlet dairelerinden gelen tezyiqin qarşısının alınması meqsedini daşıyıb. Jurnalistika peşesinde her hansı bir xarici müdaxileye, daha çox resmi müdaxileye esas verilmemesi üçün jurnalistlerin öz fealiyyetlerini nizamlamaq istemeleri exlaq qaydalarının yaranması ile neticelenib. Ele Azerbaycanda da iki il bundan evvel “Azerbaycan jurnbalistlerinin peşe exlaqı kodeksi” de eyni meqsedden yaranıb.

Bele olan halda, jurnalistikada exlaq anlayışıyla diger peşelerde exlaq anlayışı arasında mene göre çox da derin bir ferq yoxdur. Peşe exlaqı sadece jurnalistika üçün deyil, bütün diger peşeler üçün de vacibdir. Amma jurnalistika peşesinde exlaq qaydalarını bu derecede ehemiyyetli qılan faktor, yuxarıda da dediyimiz kimi, jurnalistikanının müdaxileye dözümsüz bir peşe olmasıdır.

Jurnalistler en semereli fealiyyetlerini xarici müdaxilelerin, tezyiqlerin olmadığı bir şeraitde heyata keçire bilerler. Bu, peşe praktikasının mecburiyyete çevirdiyi bir qaydadır. Jurnalistika her hansı xarici nezaret mexanizması altında icra olunduğunda öz mahiyyetini itirir, Sovet enenesinde olduğu kimi didaktik xaraktere bürünür ve belece jurnalistika özüne diqte edilenleri tekrarlayan bir peşeye çevrilir. Ele buna göre de, bütün demokratik cemiyyetlerde çalışırlar ki, jurnalistika bu növ xarici tezyiqlerden, nezaretlerden uzaq, serbest şeraitde icra olunsun. Bu meqsedle, dünya tecrübesinde jurnalistler exlaq qaydaları, metbuat şuraları kimi özünenezaret modelleri tetbiq ederek peşe fealiyyetlerinde xarici tezyiqlere esas vermemeye cehd gösterirler. Jurnalistikadakı exlaq anlayışını diger peşelerin exlaq anlayışından ayıran esas faktor da ele bu meqseddir.

İndi jurnalstikada peşe exlaq qaydaları haqqında, neyin exlaqi, neyin qeyr-exlaqi olması haqqında uzun-uzadıya danışmağa ehtiyac yoxdur. Bunun üçün bir neçe menbeye müraciet etmek kifayetdir. Amma daha sonrakı yazılarda bu meseleye qayıtmaq şertiyle, qısaca iki esas meqamı xatırlatmaqda fayda var.

Bunlardan birincisi, jurnalistika peşesine, metbuata, jurnalistlere qarşı exlaq qaydaları perspektivinden dile getirilen tenqidlerin diqqetle oxunmasıdır. Bu tenqidler peşe praktikasında yüksek peşekarlıq standartlarına nail olmaq üçün ehemiyyetlidir. Amma heç gecikmeden onu da deyim ki, jurnalistikanın peşe exlaq qaydaları jurnalistikaya qarşı da bir silah xarakterindedir. Müeyyen media quruluşlarına, müeyyen jurnalistlere qarşı qerezli mövqeyi olan şexsler veya qruplar terefinden peşe exlaq qaydalarının bir silah kimi istifade olunma potensialı da var ve teessüfler olsun ki, bu potensial narahtlıq doğurmaqdadır. Jurnalistikaya qarşı exlaq perspektivli tenqidlerin diqqetli oxunmasını isteyerken ele bu potensialı nezerde tutmuşdum.

İkincisi ve sonuncusu ise yazının başlığına da çıxan sualın cavabdır. “Exlaq jurnalistin neyine lazım?” Men bu suala bele cavab vermek isterdim: Exlaq her insana niye ve neye göre lazımsa, jurnaliste de ele hemin sebeblere göre lazımdır. Amma burada ince bir ferqin olduğunu da unutmamaq şertiyle: Exlaq söz azadlığıyla, jurnalistin serbest fealiyyetiyle yaxından bağlıdır. Azad olmaq istemeyen, qeyri-peşekar nezaretlerden narahat olmayan jurnalistin exlaqa da ehtiyacı yoxdur.

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

5 iyul 2004

Bu yazının sitat-sualı:
“Ölkede kifayet qeder siqaret satılır, kifayet qeder erzaq satılır. Telebat varsa alıcı isteyir, alır. Eger alıcı, qezetlerin onları melumatlandırmaq üçün olduğundan emin deyilse, niye pul verib qezet alsın?”
Rövşen Eliyev.

Yuxarıdakı sitat-sualın müellifi peşe fealiyyetine hörmetle yanaşdığım, tecrübeli radiojurnalist, Azadlıq radiosunun emekdaşı Rövşen Eliyevdir. Hemin Rövşen Eliyev ki, her hefte Azadlıq radiosunda “Rengli sesler” adında olduqca maraqlı veriliş hazırlayır ve hemin verilişlerde vaxtaşırı jurnalistikamızın problemlerine toxunulur. Adeten her verilişe maraqlı bir sitatla başlayan Rövşen bey, bezi verilişlerinde “mediAnaliz”deki yazılardan da sitat getirib. Meqsedim borc qaytarmaq deyil. Amma medianın problemleri haqqındakı axırıncı verilişde Rövşen Eliyev, müsahibine ele bir sual soruşdu ki, hemin sual meni vadar etdi bu yazını qeleme almağa. Buna göre de, ele onun özü kimi, yazıya Rövşen Eliyev’in sualını sitat getirerek başladım.

Doğrudan da Azerbaycanda qezet niye alıcı tapmır? Niye Azerbaycan oxucusu qezete pul vermir? Ehalinin maddi imkanlarının mehdud olması, iqtisadi çetinlikler qezet satışının qarşısında bir engeldirmi? Yeqin ki, bunu da çoxsaylı sebeblerden biri kimi deyerlendirmek mümkündür. Amma işin bünövresinde daha derin problemlerin olduğu da heç kime sirr deyil. 90-cı illerin başında iqtisadi böhranın baş alıb getdiyi bir dövrde, çörek almağa pulun tapılmadığı bir vaxtda rayondan Bakıya qezet sifarişi veren böyüklerimi gözlerimin qabağına getirirem. Elbette dövr deyişdi, o dövrün milli-siyasi ab-havası da uçub getdi. Amma hemin dövrün qezetleri kimi, o qezetleri oxumaq isteyen ve istemeyen insanların davranış formaları da çox deyişdi.

Sözüm onda deyil. Azerbaycan jurnalistikası geldyi yerle çox öyünür, amma hara getdiyi haqda zerre qeder de fikirleşmir. Fikirleşmir, çünkü fikirleşseydi bunu çox aydın şekilde qezet sehifelerinde hiss ederdik. Adeten hemin sehifeler, 70-ci illerin qerb dünyasında moda olan ucuz reklam afişalarını xatırladır. Ağ-qara renkli, ölçülüb-biçilmemiş, doğruluğu şübheli, obrazlı ifadelerle bezenmiş mehsul afişalarını…

Sehven iki ayrı qezet alıb oxusanız, neye ve kime inanacağınızı çaş-baş salacaqsınız. A qezetinin ağ dediyi qatığın reng deyişdirib B qezetinde qara renge büründüyünü öz gözünüzle göreceksiniz. Bir qezetde ölke rehberliyinin xalqı rifaha emin addımlarla apardığını, müxalifetin ise ölkeni bataqlığa sürüklemek istediyini oxuyacaq, o biri qezet ise size iqtidarın veten ve millet düşmanı olması haqqında, ağ günün ancaq filanca müxalif qüvve sayesinde mümkün olacağı haqqında “melumat” verecek.

Bu da bes etmir. 6 avqust 1998-ci ilde senzuranın leğvedilmesinin ildönümü münasibetiyle bir qrup qezet yazacaq ki hemin tarixden sonra azad metbuat inkişaf etdi, metbuat üzerinde resmi nezaret aradan qaldırıldı. O biri qezet ise yazacaq ki hemin tarixe qeder jurnalistikamız ne qeder ezab çekib, azad metbuat nece de boğulub. Daha siz bir qezet tapmayacaqsınız ki, qlavlitin elindeki qayçının lap yekesinden redaksiyanın öz daxilinde istifade olunduğunu yazsın.

Jurnalistler döyülür. Döyülen her jurnalistin adetidir, telem-telesik yığar jurnalist dostlarını başına, hay-küy salar, ay hezerat, meni filankesler filan yerde döyübler. Alışdığımız menzeredir. Amma men heç görmedim ki, bir jurnalist “menim yazdığım xeberin menden xebersiz qolunu-qıçını sındırıblar, eslinde xeber bu cür getmeliydi, amma bele çap edibler” desin.

Bir qezetin baş redaktoru oğurlanır. Gülmeli hadisedir, ancaq ağlamaq lazımdır. Biz oğurlanma tehlükesi altında yaşayan bir jurnalist ordusundan sehih melumat gözleyirik. Bu özü de gülmelidir. Amma başqa gülmeli terefler de var. Öz “kruqunda” sözü çep düşen, ya da başqa şexsi qalmaqallarından ötrü döyülenler de jurnalist olduğu üçün döyüldüyünü iddia edecek qeder meydanı geniş ve yumşaq görür bu ölkede. Daha evveller şahid olmadıq mı bu hadiselere?

İndi siz hansı qezetin esl marağının “oxucu” olduğunu söyleye bilersiniz ki? Olsa olsa “bizim terefkeşlerimizin sayı artsın” mentiqiyle hereket edib oxucu sayını artırmaq qayğısına düşsünler. Men başqa “oxucu marağı”ndan söz edirem. Nece ki insanlar, çörek alıb yedikden sonra doyduğuna sevinirse, sigaret alıb çekdikden sonra eseblerini sakitleşdirdiyine ürekden inanırsa, qezet alıb oxuyarken de oxşar doyumlara çatırlarmı? Çetin. Oxuduğumuz her qezet bizde yeni bir çatışmamazlıq yaradır. Bu çatışmamazlıqlara da hemişe çaşqınlığımız bais olur. Çaşqınlığımz da ki, metbuatımızın “evezedilmez xidmeti”nden ireli gelir. İndi gel bu dövrde könüllü şekilde çaşmaqdan zövq alan heveskar oxucu tap.

Bax haradan haraya geldim. İndi yene deyecekler ki, tezyiqler, mehkemeler, iqtisadi maneeler ve s. Elbette bunlara etiraz ede bilmerik. Bunlar olduqca yaralı mövzulardır. Amma biz nedense hemişe bu yaranı qaşımaqdan o qeder hezz alırıq ki, esl yaralı yeri yaddan çıxarırırq. Belke de peşekar jurnalistika diye derdi olmayan birilerinin menafeyi üçün bele lazımdır. Kim bilir?!

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

9 avqust 2004

ve jurnalist olmaq isteyenler üçün qabiliyyet imtahanı

Eşitdiniz. Xeberiniz yoxdusa, bir daha tekrar edim. Metbuat Şurasının teşebbüsü ile ve Şura ile TQDK arasında uzun-uzadı müzakirelerden sonra bele meslehet olunub ki, gelen ilden başlayaraq ali mekteblerin jurnalistika fakültelerine sened veren abituryentler evvelce qabiliyyet imtahanından keçsinler.

İndi gelek bir jurnalist namizedinden teleb olunan qabiliyyetin parametrlerine. Jurnalist hansı qabiliyyete malik olmalıdır ki, ona jurnalist deye bilsinler? Çox maraqlıdır ki, Metbuat Şurası terefinden verilen açıqlamalardan da aydın olur ki, qabiliyyetli jurnalist sadece gözel qelemi olan, yeri gelende iti qeleme sahib jurnalistlermiş. Doğru-düzgün cümle qurmaq, efsun edici bir üslubda yazmaq bu qabiliyyet anlayışının en esas ünsürleri olaraq görülür. Halbuki sormaq gerek, yazıçı axtarırsınız yoxsa jurnalist? Elbette bir jurnalistin minimum seviyede yazı yazma qabiliyyetine ehtiyacı var. Amma jurnalistikada qabiliyyet heç de qelemle mehdud deyil ki… Eksine bu peşeye addım atanlardan teleb olunası qabiliyyet praktik qabiliyyetdir ve bu da heç vaxt ali tehsil ocağının astanasına tezece gelmiş yeniyetmelerden istenmemelidir. Çünki onları hemin astanaya getiren arzu ele bu qabiliyyeti elde etme arzusudur.

Diger terefden, jurnalistikada qabiliyyet növleri o qederdir ki? Telejurnalistle ve ya radiojurnalistle qezetçi arasında ehtiyac duyulan qabiliyyet baxımından o qeder ferq var ki. Ayrıca idman sahesinde mütexessisleşmek isteyen bir jurnalist namizediyle diplomatiya sahesinde baş sındırmağı özüne meqsed qoymuş birinden eyni qabiliyyetlere malik olmalarını gözlememelisiniz. İndi gerek Metbuat Şurası oturub fikirleşsin ve bir jurnalistden teleb olunan bütün qabiliyyet növlerini müeyyen etsin (bu bir qeder asandır), daha sonra da hemin növlerin hamısını ehate eden bir qabiliyyet imtahanı keçirsin (bax bu çox çetindir).

Nedense hele de jurnalistika praktikasının esl mahiyyeti tam anlaşılmayıb. Bu özü de jurnalistikanın problemlerini hell etmek üçün bütün imkanlarını seferber eden bir qurumun fealiyyet xettini müeyyenleşdirmekde çetinliye getirib çıxarır. Jurnalistikayla gözel yazı yazmaq arasındakı bütövleşdirici elaqeni qurmaq kifayet deyil, bu elaqeni qurarken praktikaya aid prinsipleri de nezere almaq lazımdır. İndi ölke metbuatında doya-doya, zövq ala-ala oxuduğum o qeder imza var ki. Heqiqeten de üslubları, ifade qabiliyyeti baxımından ölke metbuatında güclü qelemlerimiz var. Amma unutmayaq ki, o qelemlerin çoxu jurnalistikanın ümumi xeber yazma qaydalarının çoxundan xebersizdirler. Ve ya başqa bir misal: Gözel, her cehetden mükemmel xeber yazdıqlarını ferz edek. Amma jurnalistika sadece xeber yazmaqdan ibaret deyil. Gerek bir xeberi ortaya çıxarmaq üçün araşdırma qabiliyyeti de olsun. Neyi nece araşdıracağını bilmeyen bir jurnalist istediyi qeder ber-bezekli cümleler qursun, neye ve kime çare? Bu siyahını istenilen qeder artırmaq mümkündür.

Sözü geden teşebbüsle bağlı bir başqa maraqlı nöqteye de toxunmaq lazımdır. Doğrudan da maraqlıdır. Metbuatda 5 eded (niye 5?) yazısı çap olunmuş bir namizede üstünlük verileceyi hansı mentiqle izah edile biler? Bes telejurnalist olmaq isteyenlerden ne teleb olunacaq?. “Telekanallarda filan sayda xeber görüntüleriniz yayınlansın.” Bumu istenecek? Jurnalist namizedlerinden 5 eded çap olunmuş yazı isteyen mentiq eyni zamanda telejurnalist olmaq isteyenlerden de bunu teleb etmelidir. Ve en ehemiyyetlisi bu teşebbüs heyata keçiridliyi vaxt ölke metbuatında siz yeni bir bazarın da yaranacağını bilirsizmi? Her imtahan qabağı mövsümde elinde güc-bela 5 eded meqalesi olan her gencin qapı-qapı redaksiya gezeceyini texmin etmemek mümkün deyil. Hem bele bir bazara revac vermek, hem de qezet sehifelerini bele ucuz mentiqe alet etmek Metbuat Şurasına yaraşmır.

Ele bax buna göre de Metbuat Şurası meni bu son teşebbüsüyle ikinci defe çaşdırıb. Halbuki, hemin Şuranın rehberliyinde tecrübe ve bacarığına inandığım bir neçe şexs var ki, onlardan bele bir addım gözlemirdim. Dahaq önce jurnalistlere jilet (ya da uniforma) geyindirmek isteyen Şura indi de jurnalist olmaq isteyenleri qabiliyyet sınağından keçmeye devet edir.

Metbuat Şurası, bu son teşebbüsü ile bezi qezeb oxlarını üstüne çekib. Bütün problemleri hell etmeyen bir Şuranın tehsil problemine el atması tenqid edilir ve deyilir ki, şura getsin şuralığını etsin. Deyesen burada tenqid qerezin buxovunda qalıb. Çünki, Metbuat Şurasının qurulmasında ümumi meqsed metbuatın inkişafıdır. Metbuatın inkişafını maraqlandıran her mövzuda da daha 1 ildir şurası olan bir ölkede hemin şuranın da yazılı ve yazılı olmayan öhdelikleri var. Metbuat Şurasına ve onun fealiyyetlerine bu perspektivden baxmaq lazımdır. Amma hemin şura da hansı perspektivden öhdelikleriyle maraqlandığını bilmelidir.

Her şeyden evvel qabiliyyet imtahanını tetbiq etmek üçün teşebbüs veren bir şuranın jurnalist qabiliyyetinden neyi başa düşdüyünü de bilmesi gerek. Bir ölkenin metbuat şurası qabiliyyet imtahanı keçirecek derecede özünü tekmilleşmiş sayırsa ve buna qadir olduğuna inanırsa, hemin şuradan daha çox iş teleb olunmalıdır ve şura da bu teleblere qulağını tıxamamalıdır. Metbuat Şurası Azerbaycan jurnalistikasında tehsil ve telimle bağlı problemleri ortadan qaldırmaq üçün çalışa biler, telebler ireli süre biler, fealiyyet planı hazırlaya biler amma iki şertle: Birincisi özünü icraedici bir aparat olaraq görmeden ve ikincisi ne istediyini tam deqiqleşdirerek. Metbuat Şurası bu ölkenin metbu aleminin en yetkin qurumu olmalıdır ve göreceyi işler de bu yetkinliyine yaraşmalıdır. Eyni zamanda jurnalist namizedlerinden heç vaxt standart qabiliyyetler teleb olunmayacağını da bilmelidir. En azı, bunu Metbuat Şurası bilmelidir, çünki, adı üstünde: Metbuat Şurasıdır. Xaricden qrant almaq ve ya başqa meqsedlerle qurulmuş gelişi gözel bir qurum olmadığını, eksine mesuliyetinin ne derecede ağır olduğunu da bilmelidir.

Bu baxımdan, Metbuat Şurası bu qabiliyyet komediası neticesinde eslinde çox ciddi bir meseleni gündeme getirib ve nedense bu mesele heç yerde müzakire edilmir. Metbuat Şurasını bu teşebbüsü ireli sürmeye vadar eden sebeb, jurnalistikaya tesadüfi gelişlerin qarşısının alınması meqsedidir. Ve Metbuat Şurasının bu meqsedle hereket etmek semimiyyetine de inanıram. Men özüm de tesadüfi gelişlerin qarşısının alınması fikriyle razılaşıram ve ele buna göre de bezi fikirlerimi yazmaqda tereddüd yaşadım. Ele bu tesadüfilik menim elimi-qolumu bağlayır, demek istediklerimin çoxunu dememek üçün. Amma emin olun ki, tesadüfilyin qarşısını almaq üçün qabiliyyet imtahanı tetbiq etmek metoduna müraciet etmeyin özü de “tesadüfi işgüzarlıq”dan başqa bir şey deyil. Üç şeyi unutmamalıyıq. Bir: Jurnalistika fakültesine tesadüfi gelişlerin qarşısını almağın yolu qabiliyyet sınağı deyildir. İki: Jurnalistika fakültelerine tesadüfi şexslerin gelişi ne Metbuat Şurasının, ne de ölke metbuatının porblemidir. Problemin kökünde ölkedeki tehsil sistemi dayanır ve bütün ixtisaslar üzre ali tehsil ocaqlarına tesadüfi gelişler hedden artıqdır. Üç: Heç bir ölkede jurnalistika fakültesini bitirmiş şexslerin heç de hamısı jurnalist olmur ve olmaq mecburiyyetinde de deyil. Ayrıca, başqa ixtisaslarda ali teshilini başa vurmuş şexslerin de jurnalist olmaqları qarşısında heç bir manee yoxdur.

Jurnalist qabiliyyeti anadangelme bir qabiliyyet deyil, zamanla, meqsedyönlü tehsil, telim ve praktikayla elde edilen bir qabiliyyetdir. Bu qabiliyyeti ürekden elde etmek isteyenlerin qarşısına bir de siz sedd çekmeyin. Elqerez, demek istediyim odur ki, bu biabırçılığa son verin.

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

7 iyun 2004

Azerbaycanın en populyar qezetlerinden biri ilk sehifeden çox ehemiyyetli bir xeber verir. Xeber tam da bizi heyrete salan, “bele olmaz axı” dedirden xeberlerdendir. Xeberin dili, üslubu, verilen açıqlamalar, faktları destekleyen görüntülü materiallar ve s. bize xebere inanmaqdan başqa seçim buraxmır. Ve hemin xeberde günahlandırılan, tenqid edilen bir şexs, idare veya qrup da var. Bir müddet sonra ise, günahlandırılan menbe hemin xeberdeki melumatın sehv olduğunu beyan edir. Qezet çox keçmeden özünü atır ortaya ve melumatın doğru olduğunu bir daha bildirir ve üstelik menbeye de “Doğru deyilse sübut et. Biz bilirik ki sübut etmeye deliliniz yoxdur” deye seslenerek özünü haqlı çıxarmağa çalışır. Seherisi gün ise hemin menbe bu defe sille tesiri bağışlayan sübutlarla çıxır sehneye. Qezetin verdiyi melumatların yalan olduğunu, qezetin bilerek veya bilmeyerek sehv melumat verdiyini bütün delilleriyle ortaya qoyur.

Yuxarıdakı veziyyeti gözleriniz qabağında canlandırın. Sizce bu veziyyetde kim ne etmelidir? Daha doğrusu qezet terefden birileri nese etmelidir, amma ne etmelidir? Azerbaycan jurnalistikası üçün fikirleşende heç ne ağla gelmir. En yaxşı halda, qezet susar. En pis halda da qezet yene qezetliyini eder, inkar eder, direşer, mövzu mehkeme salonlarına qeder gedib çıxar.

Amma yuxarıda behs etdiyim hadisenin eynisi çox yaxın bir tarixde, bu hefte İngilterede baş verdi. İngilterenin qabaqcıl tabloid qezetlerinden “Daily Mirror” İngiltere esgerlerinin İraqlı esirlere işkence verdiyini gösteren fotoşekilleri çap etdi. Bu şekilde İraqdakı işkence rezaletine diqqet çeken qezet İngiliz hökümetinin İraq siyasetini de tenqid etdi. Amma İngiliz hökümeti qezetin çap etdiyi fotoşekillerin İraqda çekilmediyini, eksine montaj edilmiş şekiller olduğunu sübut ederek qezeti çıxılmaz veziyyetde qoydu.

İngiliz hökümetinin bu açıqlamasının ardından ise Daily Mirror qezeti teleye düşürüldüyünü bildirerek üzr istedi. Qezetin baş redaktoru, meşhur jurnalist Piers Morgan ise istefa etmek mecburiyetinde qaldı.

İndi müqayise etmek maraqlı olardı. Piers Morgan az-çox jurnalistikayla maraqlananlar ve ecnebi jurnalistlerin peşe fealiyyetlerine beled olanlar terefinden tanınan bir peşekardır. Bütün peşekarlığına baxmayaraq, kariyerasının ciddi sehvlerinden birine yol vererek qezetinin imicini de zedeledi. Burada iki ehtimaldan söz edile biler. Ya qezet xeber menbeleri terefinden qesden sehv istiqametlendirilib ve ya aldadılıb. Yaxud da qezet müeyyen maraqlar çerçivesinde hökümeti tenqid etmek ve onu gözden salmaq üçün bu növ uydurma xeber variantına el atıb. Daily Mirror ve onun baş redaktoru üçün birinci ehtiamlın daha doğru olduğunu düşünürem. Amma yene de, xeber menbeyinin sehv melumatlarına söykenerek böyük eks-seda doğuran xeberlerde bele bir sehvin cerimesi de ağır olur. Piers Morgan da peşekar olmayan bir addımı neticesinde exlaq prinsiplerini nezere alaraq işinden ayrılmaq mecburiyyetinde qaldı.

İndi düşünürem, Azerbaycanda neçe dene Piers Morgan var? Ya da neçe dene “Daily Mirror” var? Eger Azerbaycan İngiltere, bizim qezetlerimiz Daily Mirror, redaktorlarımız da Piers Morgan olsaydı, yeqin ki, ölke jurnalistikasında bu gün çox ciddi deyişikliklerden söz etmeye haqqımız olardı. En tepedeki iqtidar qezetinden ayda bir defe güc-bela çıxan “müsteqil” “ruhlu” müxalif qezetlere qeder hamısı illerdir bizi yalan xeberlerle uyuşdurmaqdadırlar. Yalanları ortaya çıxanda ise, heç ne baş vermemiş kimi, eyni şekilde yollarına davam ederler.

Xeberin doğrusu yalanı olmaz. Bele deyerdiler. Hetta jurnalistlere öyredilenlerden biri de buydu ki, xeber deyimiz şey doğru xeberdir. Eyer yalansa, bu, jurnalistika terminologiyasında xeber sayılmaz.

Amma praktikada bele deyil. Hele Azerbaycan kimi telatümlü siyasi mübarizenin baş alıb getdiyi, kimsenin kimseye inamının qalmadığı bir cemiyyetde ele esl xeber nedense hemişe yalan xeber oldu. Kahin jurnalistler yetişdi, gelecekden xeber veren qezetlerimiz yarandı, sabahın prognozları üstünde baş sındıran qelem erbabı yarandı. İş bele olanda da gel yalan yazma.

Yaxşı, mesele bu qeder besitdirmi? Elbette deyil. Sabahın proqnozunu yazan jurnalist de kefinden hereket etmedi. Çünki hansı resmi dairenin kandarına gelse, qarşına tilsimli qapılar çıxdı. Sadece dilinin ucundakı bir suala cavab tapa bilmek üçün. Qarşısında suallarına cavab veren bir Allah bendesini tapmayanda da jurnalist nehayet en böyük xeber menbeyini keşf etdi. Özünü. Özü öz xeberinin hem müellifi, hem menbeyi oldu.

İndi ise, açın her hansı bir qezetin sehifesini, ayırd edin doğru xeberi yalan olandan… Sonra düşünün, bu sualın cavabını tapın: “Azerbaycan İngiltere olsaydı Piers Morgan kim(ler) olardı?”

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

15 may 2004