Milli maraqlar: jurnalist yoxsa vetendaş?!

Jurnalistika tehsiline başladığım ilk aylarda müellimlerimizden birinin verdiyi ve müzakire etmeyimizi istediyi suallardan biri de beleydi: “Ölkeniz müharibe şeratindeyken herbi qüvvelerinizin yeni bir plan üzerinde işlediyi ve iki gün sonra hücuma keçeceyi melumatını aldınız. Bunu xeberleşdirerdinizmi?” Aradan keçen uzun müddete baxmayaraq bu sualın tam cavabını şexsen hele de tapa bilmemişem. Amma diqqetli fikirleşdiyimiz vaxt bele bir sualın özünün eslinde jurnalistler üçün qurulmuş bir tele olduğunu hiss etmemek mümkün deyil.

Tanınmış analist Lord Matthews bele deyir: “Milli menfeetlere vuracağı zerere göre bir İngilis Watergate skandalını yazıb yazmama mövzusunda tereddüd ederdim. İngilterenin menfeetlerinin daha önce geldiyine inanıram.” Eslinde sual çox sadedir: Jurnalist yoxsa vetendaş? İki ucu da keskin bıçaq xarakteri daşıyan bir sualdır bu. şübhesiz hamı bele bir hadiseyle qarşılaşdığı vazt öz mentiqi çerçivesinde en doğru cavabı tapmağa çalışacaqdır. Bu baxımdan, jurnalistleri “jurnalist yoxsa vetendaş” seçimi qarşısında qoyan her hadise ferqli deyerlendirilmeli ve eyni zamanda bu sualın cavabı da jurnalistlere diqte edilmemelidir. Bununla yanaşı, milli maraqların ve ya “jurnalist yoxsa vetendaş” seçiminin jurnalistler üçün nece bir tele olduğunu da qeyd etmek ve jurnalistlere bu növ teleler qarşısında ehtiyatlı olmalarını söylemekde de fayda var.

Milli tehlükesizlik mövzusu resmi hakimiyyet dairelerinin medianı nezaret altında tutmaq ve jurnalistleri istiqamelendirmek üçün en çox istifade etdiyi yollardan biridir. İqtidarlar medianı nece olursa olsun, nezaret altında saxlamaq isteyerler. Bunun üçün de milli tehlükesizlik, milli menfeet iqtidarlar üçün en ideal behanelerden biridir. Misal üçün İngilis hökümeti milli menfeetler baxımından tehlükeli olduğuna qerar verdiyi bilgilerin yayılmaması üçün qabaqcadan qezetlere, adına “D-Notice” deyilen xeberdarlıqlar göndermekdedir. Eyni zamanda da müxtelif media quruluşları da milli tehlükesizlik adı altında hökümetlerle emekdaşlığa getmekde ve jurnalistikanın professional prinsiplerine zidd addımlar atmaqdadırlar. Yeni “jurnalist yoxsa vetendaş” seçimi hem iqtidarların mediadan istifadesinde, hem de medianın iqtidarlardan güzeştler elde etmesinde qeyri-exlaqi bir faktora çevrilib.

Diger terefden milli tehlükesizlik ve ya mili maraqlarla bağlı problem ortaya çıxsa bele, doğru melumata sahib olmaq vetendaşların haqqıdır. ABŞ ictimaiyyetinin Vietnam müharibesinde yaşadığı acı tecrübe vetendaşların informasiya azadlığının ehemiyyetini ortaya qoyur.

Vietnam müharibesi esnasında New York Times qezetinin müxbiri Harrison Salisbury 1966-cı ilde Hanoiye ezamiyyete gedir. Salisburinin buradakı araşdırmaları neticesinde Pentagonun verdiyi melumatların doğru olmadığı, Amerikan teyyarelerinin sadece herbi qerargahları deyil, sivil yaşayış meskenlerini de bombaladığı ortaya çıxmışdı. Hanoi bu faktı ortaya çıxarıb qezetine teqdim etdiyi vaxt dövrün Xarici İşler Naziri Dean Rusk “Siz kimin terefindesiniz?” deyerek jurnalistleri danlamışdı.

Buna oxşar bir başqa hadise yene Amerikada 25 oktyabr 1983-cü ilde Grenadadakı herbi emeliyyat esnasında baş vermişdi. Bu esnada Reagen kabineti medianı hadiselerden uzaqlaşdırmış, sadece onlara resmi melumatlar vermişdir. Hemin vaxt ictimaiyyet de iqtidarın mediaya qarşı bu adımlarını destekleyirdi. Amma “önce milli maraqlar” deyen ictimaiyyet daha sonra Grenada emeliyyatıyla bağlı heqiqet ortaya çıxanda fikrini deyişdirmiş, ABŞ hökümetini deyil ölke mediasını desteklemişdi. Ölü ve yaralı sayıları aşkarlanmış, bir xestexananaın bombalandığı ve Amerikan esgerlerinin az sayıda Kubalı qarşısında aciz qaldığı, ordudakı rabite şebekesinin zeif olduğu ortaya çıxmışdı. Bu hadisenin ardından ABŞ selahiyyetli daireleri media nümayendelerini emeliyyatdan uzaqlaşdırmaqla sehv addım atdıqlarını etiraf etmek mecburiyyetinde qalmışdı.

“Milli maraqlar” adı altında medianı nezaret altında tutmanın jurnalistikada nece uğursuzluqlara getirib çıxardığı tarixde defelerle isbat edilmişdir. Vetendaşların bilgi alma azadlığı ile milli maraqlar arasındakı tarazlığın doğru qurulmaması ve qorunmaması neticesinde jurnalistler düşdükleri ve ya düşürüldükleri telelerle mübarize etmek mecburiyyetinde qalırlar.Çıxış yolunu is, hemişe olduğu kimi professional peşe prinsiplerinde axtarmaq lazımdır.

Rizvan Qenberli

mediAnaliz arxivindən

19 fevral 2003