Metbuatda siyasileşme

meselenin hellini yanlış yerde axtaranlara bir cavab teşebbüsü

İndi ölkede en populyar mövzulardan biridir metbuatın siyasileşmesi. Metbuatda siyasileşme müxtelif metbuat vasiteleri, müxtelif qeyri-hökümet teşkilatları ve nehayet hakimiyyet daireleri terefinden ortaya atılıb müzakire edilen bir mövzuya dönüb. Ancaq, en maraqlısı odur ki, metbuatın siyasileşmesinden gileylenenlerin çoxu siyasi teessübkeşliyinin de tesirinden çıxa bilmir.

“Metbuat siyasileşib” deyenler eslinde müxalifet ve ya müxalifetyönümlü qezetleri nezerde tutur. Eyni şekilde ve haqlı olaraq müxalifet qezetlerinin emekdaşları da hakimiyyet dairelerine yaxın qezetlerin siyasileşdiyini deyirler.

Mene ele gelir ki, her iki görüş de haqlıdır.

Birinci görüş ona göre haqlıdır ki, metbuat üzerinde müxalif partiya hegemonyası var. Siyaset fikirler, reformlar sahesinde degil, qezet sehifelerinde cereyan edir. Siyasi partiyalar sözlerini demede, özlerini tanıdmada, ictimaiyyetle elaqede ehtiyaclarını bu qezetler vasitesile qarşılayırlar. Hakimiyete tenqidlerini qezet sehifelerinde dile getirirler. Bütün bu işleri en az zererle göre bilmek üçün ise ya müxtelif yollarla qezet çıxarırlar, ya da bezi qezetlere yaxınlıq göstererek onları tesirleri altına alırlar. Ancaq burada bir önemli meqam var: Azerbaycan siyasetini metbuata bu derece möhtac eden ve Azerbaycan metbuatını da siyasilerin bir reytinq vasitesine çeviren şey metbuatın özü degildir, eger olsa bele birinci faktor degildir.

İkinci görüş de haqlıdır, çünkü iqtidar heç vaxt metbuatdan elini çekmeyib. Resmi metbuatdan elave özel, hetta kimilerinin qürurla müsteqil dediyi qezetler birbaşa hakimiyet dairelerinin tesiri altındadır. Bu qezetler de müxalifet metbuatı qeder sisyasileşibdir. Eslinde dünyanın heç bir yerinde iqtidarlar metbuatdan elini çekmek istemez, çünkü ona ehtiyacı vardır. Ve dünyanın her yerinde de metbuat bele bir ehtiyacı yaradaraq siyasilerin nezerinde qabağa keçme yarışı içerisindedir.

Yeni ne qeder üzücü seslense de, nece ki bizim iqtidarla müxalifetimiz birbirine oxşayır, elece de müxalifet metbuatı ile iqtidar metbuatı. Ele bu oxşarlıqdan ireli gelir ki, hamısı özünü müsteqil qezet adlandırır. Yeni metbuatımızın müsteqilliyi de ölkemizin müsteqilliyine oxşayır bir baxıma.

Metbuatın siyasileşmesi metbuatın tek başına problemi degildir. Metbuatı, sırf metbuat üzerinden gederek analiz etmek ne qeder sehvdirse, metbuatı “dördüncü hakimiyyet”, “xalqın gözü” kimi metaforlarla tanımaq ve incelemek de o qeder sehvdir. Sadece bu metaforlar Azerbaycanda, hele demokratikleşmenin d-sine yaxınlaşmamış cemiyyetlerde olduqca modadır. Metbuatın siyasileşmesi, Azerbaycan siyasetinin, iqtisadiyyatının, medeniyyetinin ve ictimaiyyetinin problemdir. Metbuat bu saydıqlarımın sahib olduğu imkanlardan daha çoxuna sahib degildir.

Bir de metbuatın siyasileşmesinin qarşısını almanın tek yolunun bazar iqtisadiyyatı şertlerinin tetbiqi olduğu fikirleri seslendirilir. Bazar iqitsadiyyatı ne söz azadlığının, ne de siyasileşmemenin qarantı degildir. Bunun örnekleri çoxdur. Media holdinglerinin dünyadakı veziyyetine baxmaq kifayetdir. Türkiyede Aydın Doğan, İngilterede Murdock, ABŞ-da Warner vs. O zaman da metbuat tamamen ticarileşmiş olacaq ve bu sefer siyasi terefkeşlik, media patronunun cibinin doluluğuyla işleyecekdir. Gedeceyimiz yer, yene jurnalistikadan eser elamet qalmamış bir yer olacaq.

Çox açıqca örnek vermek isteyirem: Eger resmi devlet televiziya kanalında, İngiltere, Almanya ya da Türkiye resmi telekanallarında olduğu kimi xeberler buraxılışında müeyyen bir protokol izlenmiş olsa, yeni önce iqtidardan xeberler verilib, daha sonra müxalifet partiyalarının görüşlerine de heç yox, sadece 30 saniye yer verilmiş olsaydı, onların fealiyyetleri AZ TV ekranlarından xalqa çatdırılmış olsaydı, iqitdarımız bu ekranda seslenen tenqidlere dözümlülük göstermiş olsaydı, sizce metbuatımız bu qeder siyasileşerdimi?

Ya da bezi qezetlere dövlet kreditleri verilerken açıq şekilde ayrı-seçkilik salınmasaydı metbuat. bu qeder siyasileşerdimi?

Ve ya bu ölkede 1998-ci ile qeder leqal senzura, ondan sonra da illegal senzura işlememiş olsaydı metbuat siyasileşerdimi?

Ya da ki, idare rehberlerinden pul qopara bilmek üçün, jurnalistikaya addım atanlara fürset verilmemiş olsaydı?!

Yaxud, eline qelem alıb bir erize yazmağı bacarmayanların jurnalist olamaya qerar verdikleri an, bunun qarşısı alınmış olsaydı, jurnalist vesiqeleri jurnalistikadan uzaq her kese paylanmamış olsaydı?!

Jurnalistika, metbuat bu qeder ucuzlaşardımı?

Bu suallara dürüstce cavab verek.

Azerbaycan metbuatında siyasileşmenin kökünü kesmek yolları yanlış yerde axtarılır. Çünkü dünyanın heç bir yerinde metbuat qeyri-siyasi degildir. Olanlar da bulvar metbuatıdır ki, bunların da müeyyen ideoloji formatı vardır.

Yox eger, “siyasileşmiş metbuatın siyasileşmemiş şekilde fealiyyet göstermesi hansı hallarda mümkün olar?” kimi qeyri-etik bir suala cavab axtarılırsa, onda başqa.

Bütün mesele mene ele gelir ki zehniyet (menatalitet) meselesidir. Bu zehniyet hem müxalifete hem de iqtidara sirayet etmedikce metbuatımızın problemleri de davam edecekdir. Bütün problemlerin temelinde idealist bir jurnalist kimliyi dayanır. Ve jurnalislerimizin tecili olaraq peşe libasını geyinib, qalxanını, qılıncını qurşanması lazımdır. Bu idealist jurnalist şexsiyyetiyle metbuat öz gücünü özü üçün istifade etmedikce hele çox müzakire aparılacaq.

PS: Azerbaycanda jurnalistlerin siyasileşmesi prosesiyle bağlı elmi tehlil üçün “Azerbaycanda Qezetçi ve Qezetçilik” kitabımdan faydalana bilersiniz.

Rizvan Qənbərli

08 Noyabr 2003