Medianı niye ve nece tenqid etmeli?

Kimsenin inkar etmeyeceyi bir heqiqetdir ki media bizim gündelik heyatımızın bir parçasına çevrilib. Hegelin “her gün yeyen, içen, qezet oxuyan” insanı bu gün telemekanda zövqünü oxşayan verilişler axtarmaqda, internetde gezinmekdedir. Artıq onsuz bir heyat tesevvür ede bilmirik. Media heyatımızın bu derecede merkezi bir vasitesine çevrilmiş iken, onu “özbaşına” qoymamanın da ictimai mesuliyyeti vardır. Bax ele buna göre de medianın her qurumdan daha çox tenqide ehtiyacı var.

Media “xalqın gözü”dür. Bele deyirler. Amma bu ifadeni klassik-plüralist media nezeriyyelerinin qebul etdiyi menada istifade etmirem. Çünkü bu nezeriyyeler medianı deyerlendirerken mediadan başqa faktorlara çox ehemiiyyet vermirler. Ele ona göre de liberal-pluralist nezeriyyelerin getirdiyi analiz terzi daha çox quru, mücerred, sırf media merkezli analiz olaraq görünür. Bu baxımdan “media xalqın gözüdür” deyen liberal media nezeriyyelerini bir kenara qoyub Fransız jurnalist-alim Ramonetin sözlerine qulaq asmaqda fayda var. Ramonet deyir ki, “media xalqın gözü olmadan önce özünü de göre bilen bir göz olmalıdır.”

Media “xalqın gözü” iddiasında çıxış edir ancaq, buna nezaret ede bilecek bir cüt göze de ehtiyacı var, yeni medianın özünütenqide ehtiyacı var. Çünkü her sahede olduğu kimi, mediada da hiç bir şey güllük-gülüstanlıq deyildir. Axsayan, büdreyen, yolunu çaşan bir şeyler var hemişe. Üstelik Azerbaycan mediasında bu büdremeler ne qeder çox hissedilir, ne qeder çox yaşanır.

Bax ele bu büdremeler bizi ciddi media tenqidine vadar edir. Çünkü, yene klassik liberal-pluralist media nezeriyyelerinin iddia etdiyi kimi media cemiyyeti eks etdiren mesum, saf bir ayna deyildir. Özünde gizlediyi, göstermediyi qırıqları, çatlaqları var. Bezen milçeyi deve, bezen de deveni milçek gösterir. Milçeyin haqqı deveye, devenin haqqı milçeye yedirilir. “Milçeyin haqqı milçeye, devenin haqqı deveye” deye bilmek üçün de temiz aynaya, temiz mediaya mecburuq. Temiz medianı qurmaq ve qorumaq üçün de tenqide ve özünütenqide…

Medianı niye tenqid etmeli?

Çünkü media cemiyyetin inkişafı üçün labüd olan bütün mexanizmaları özünde cemleşdiren, özünden keçiren, özünden paylayan bir işleyişe sahibdir. Medianın bu menada ictimai mesuliyyeti her zaman üçün ehemiyyet daşıyır.

Ayrıca media, prinsip etibarıyla xarici nezaret qebul etmeyen, xarici nezarete dözümü olmayan, daha çox peşe prinsipleri çerçivesinde özünenezaretle yaşayan bir qurumdur. Xüsusile resmi nezaret mexanizmaları medianı teleye salmaq üçün her zaman tetikdedir. En xırda fürsetle qarşılaşdığında o deqiqe özünü işe salır. Mediada yolunda getmeyen bir şeyler olduğunu iddia edir ve o yolunu azmış her şeyi yola getirme missiyasını icra etme vezifesini üstüne götürür. Bu özlüyünden teşebbüskarlıq hemişe resmi dairelerin maraqlarına xidmet edib. Medianı bu cür nezaretlere mehkum etmemek üçün tenqid ve özünütenqid vacibdir.

Bes onda medianı nece tenqid etmeli?

Elbette, mediadan başqa faktorlara her zaman daha çox diqqet ederek. Media tarixin heç bir dövründe heç bir cemiyyetde boşluqda fealiyyet göstermeyib. Her zaman üçün müeyyen daxili ve xarici mehdudiyyetler arasında boy gösterib. Her zaman siyasi, iqtisadi, ictimi ve medeni faktorların tesiri altında olub. Şübhesiz bu faktorların ortaya çıxmasında da media müeyyen rollar oynayıb. Ancaq bu heç vaxt tebii, özlüyünden icra edilen bir rol olmayıb.

Medianı analiz ederken bu faktorlara qarşı hessas olan bir metodologiyanın seçilmesinde fayda vardır. Bele bir metodologiya vasitesiyle mediaya baxanda görünen şeyin eslinde bizden neyi gizlemiş olduğunu öyrenme imkanı yaranacaqdır. Yeni bir başqa ifadeyle, sadece medianın dediyini esas alıb onun üzerinden hereket ederek heç bir neticeye hasil ola bilmerik. Media analizinde esas olan medianın neyi demediyidir. Media tenqidini labüd qılan şeyin özü de, medianın demediklerinin cemiyyetde yol açdığı derin çuxurların vehametidir.

Medianı nece tenqid etmeli?

Medianı tenqid ederken yeddi esas analitik kategoriyanı hemişe diqqet merkezinde saxlamağda fayda görürem. Elbette daha teferrüatlı bir incelemede bu kategoriyaları kifayet qeder artırmaq da mümkündür. Ancaq bu yazının imkanları daxilinde media tenqidinde esas ehemiyyet daşıyan analitik kategoriyalar haqqında düşünmek isteyirem: Birincisi,

Pulu teqib edin….

Çünkü heqiqetin özünü gizletdiyi her küncden-bucaqdan pulun iyi gelir. Ele ona göre de “media heqiqeti”ni ve medianın bize teqdim etdiyi “heqiqet”leri öyrenmek üçün pulun izi teqib edilmelidir. Media bahalı bir iş sahesidir. Bir qezet neşri, bir televiziya yayını dar büdcelerle heyata keçirile bilmez. Ona göre de media da her ticari müessise kimi müeyyen gelir menbelerine ehtiyac duyar. Bunlar ise yazılı media üçün oxuyucudan gelen satış pulları ve reklam gelirleri, görüntülü media üçün ise daha çox reklam ve reklam xarakterli yayınlardan temin olunan gelirlerdir. Ancaq bu gelirler her zaman üçün yeterli deyildir. Alternativ gelir menbelerine de ehtiyac vardır. Bax ele bu alternativ gelir menbeleri pulun izini teqib ederek gedip çıxa bileceyimiz menbelerdir. O menbeler ki, medianın fealiyyetine resmi hökümetlerden daha çox müdaxile ede bilirler. Mesele sadece bundan ibaret de deyil. Medianın özü de alternativ gelir menbeleri üçün hemişe “könüllü” xidmet arzusu ve eşqiyle yanıb tutuşur.

Kim bu medianın yiyesi?

Media tenqidinde diqqete almalı olduğumuz bir başqa faktor da, birincisyle yaxından elaqeli olan mülkiyyet faktorudur. Media sahibi media mülkiyyetini elinde tutan şexsdir ve her mal yiyesi kimi öz mülkiyyeti üzerinde söz haqqına sahibdir. Daha doğrusu, her mal sahibi nece öz malını istediyi kimi istifade haqqına sahibse, media patronu da öz mülkünde yeme-içme, yatma, gezme haqqına sahibdir. Yeni her medianın yeri-yurdu, fealiyyeti, kimin elindeyse onun qerarına bağlıdır.

Dövlet ve iqtidar

Dövlet media tenqidinde modadan düşse bele iqtidar aparatıyla birlikde hele de çox önemli faktordur. Çünkü, medianın fealiyyetini tenzimleyen, uyğun qanunvericiliyi yaradan, qanunlara riayete nezaret eden dövletdir. Hetta yeri gelende mediaya verilen kreditler de dövletin kassasından verilir. Yeri gelende dövlet vesaitiyle media desteklenir. Ancaq unudmayın, bu destekler heç vaxt qarşılıqsız deyildir.

Siyasi qüvveler ve siyasi prosesler

Her siyasi qrup, her siyasi teşkilat ve siyasi hedefleri olan her bir şexs mediaya sonsuz derecede ehtiyac duyarlar. Bu ehtiyaç, en başda onların özünü tanıdma ve cemiyyete qebul etdirme arzularından doğar. Ayrıca, medianın hemişe onlar haqqında söz demesinden, mediada özlerinin bilavasite söz demelerinden son derece memnuniyyet duyarlar. Elbette, siyasilerin media arzularının sebebleri bunlarla da mehdud deyildir. Xüsusile öz eybecerliklerinin mediada sergilenmesine berk hirslenerler. Çünkü bu onlar üçün sonun başlanqıcı xarakterindedir… Bu ve bunun kimi bir çox faktor siyasetçileri mediaya mecbur eder. Bes media? O da siyaset dünyasına ve siyasetçilere möhtacdır. Bu qarşılıqlı münasibet media tenqidinde diqqete almalı olduğumuz dördüncü faktordur.

İdeologiya

Media tenqidinde son derece önemli olan bir başqa faktor ideologiyadır. İdeologiya deyince ağla o an kommunizm, faşizm kimi düşünce sistemleri gelmesin. Ağlına bunları getiren Fukuyama kariyerasının en böyük sehvinden qaça bilmeyib ideologiyanın sonunu, yeni “tarixin sonu”nu elan etmişdi. Fukuyamaya baxmayın, çünkü onun ve onun kimi intellijensiyanın seçimi, ideologiyanın olduqca mehdud analizidir. Eslinde ise ideologiya her zaman üçün iqtidar mübarizesini müşaiyet eden, her siyasi mübarizenin öz legitimliyi üçün istifade etdiyi her cür düşünce sistemidir. Bu cür düşünce sistemleri tam da medianı ehateye almış veziyyetdedir. Eyni zamanda medanın özü de ideoloji düşünce sistemlerinin içinde, onlarla qarşılıqlı şekilde, onlardan faydalanan ve eyni zamanda onları tamamlayan bir mövqededir. Medianı tenqid ederken bu ideoloji düşünce formalarına bigane qalmamaq gerek.

İnanışlarımız

Biz eyni zamanda ictimai inanışlarımızla hereket ederik. Bu şexsi heyatımızda da, iş heyatımızda da beledir. Media sistemlerinin ana sütununu teşkil eden jurnalistler de öz peşe fealiyyetlerinde bu inanışlarından kenar qala bilmez. Feminist bir qadın jurnalistle patriarxal bir ailede yetişmiş bir qadın jurnalistin tecavüz hadisesine baxışı arasında çox ferq vardır. Eyni zamanda 1988-1994-cü iller arasında Ermenilerin Azerbaycan torpaqlarındakı qanlı terrorlarını yaşamış bir jurnalistle hemin vaxtların uşaq erköyünlüyüyle böyümüş bugünün genç yeniyetme jurnalistlerinin Dağlık Qarabağ sülh prosesine baxışları ferqlidir. Bu ve buna benzer inanışlar jurnalistlerin hadiselere baxışına tesir gösteren faktorlardır. Sizce de diqqete alınmağa deymezmi?

Jurnalistika praktikaları

Jurnalistika praktikaları da başlı başına media tenqidinde esas alınacaq bir kategoriyadır. Jurnalistler hansı şeriatde fealiyyet gösterir, informasiya qovalarken hansı çetinliklerle qarşılaşırlar, bir hadiseni xeber olaraq deyerlendirirken neleri esas alırlar, bir xeber metnini yazarken hansı qaydalara riayet ederler, peşe exlaq qaydaları jurnalistika praktikalarında ne derecede helledici rol oynayır…. Suallar çoxdur. Bütün bu suallar media analizinde helledici rol oynayan suallardır.

Son

Medianın tenqidine ehtiyacımız var. Tenqid edenin de neyi nece tenqid edeceyi haqqında bilgiye. Amma bu ikisinden elave bir de bu tenqidlerde başqa bir terefe baxmaq gerek: medianı kimin tenqid etdiyine. Tenqid edenin de yuxarıda media tenqidi üçün vacib olduğunu düşündüyüm kategoriyaların süzgecinden keçmesi gerek. Yeni media haqqındakı her tenqidin özünün de bir tenqide ehtiyacı var.

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

05.01.2004