Media ve siyaset münasibetlerine nezeri baxış

Hamının yaxından bildiyi kimi, media ve siyaset münasibetleri olduqca populyar mövzulardan biridir. Hetta, Azerbaycan üçün, bu mövzu her addımbaşında qarşımıza çıxmaqda ve metbuatın siyasileşmesi adı verilen bir prosesden söz edilmekdedir. Bu müzakirelere vaxtaşırı “mediAnaliz”de müeyyen derecede toxunmağa çalışdıq. Metbuatın siyasileşmesi haqqında söylenen fikirleri, dile getirilen tenqidleri bu sehifede de davam etdirdik. Onun üçün bu yazıda tekrar hemin meselelere geri qayıtmaq fikrinde deyilem. Amma, bezi oxuyucu isteklerini nezere alaraq, xüsusile de Bakı Dövlet Universitetinde jurnalistika tehsili alan genc telebelerimizin bezileri terefinden gelen elektronik mektublara cavab olaraq media-siyaset münasibetlerini nezeri cehetden deyerlendirmeye ehtiyac hiss etdim. Daha doğrusu kütlevi informasiya vasitelerinin fealiyyetini izah eden nezeriyyeler diqqete alınaraq media-siyaset münasibetleri nezeri cehetden nece analiz edilmelidir?

Siyaset ve media münasibetlerini nezeri cehetden deyerlendire bilmek üçün, ilkin olaraq siyaset dünyasının genişlemiş, gündelik heyatımızı de ehate etmeye başlamış bir sahe olaraq görmek xüsusile vacibdir. Yeni, siyaset sadece qanuni siyasi strukturların fealiyyetini ifade etmir. Media ve siyaset münasibetlerine baxarken, siyaset dünyasının bu qeliz strukturunu yaddan çıxarmamalıyıq. İkincisi, media dünyasının da genişleyerek siyaset dünyasına istiqamet verme ve siyaset dünyasının legitmliyine xidmet etme funksiyasına diqqet eden bir analiz metodunu seçmeliyik.

Müasir dünyamızda, ister demokratik, isterse de avtoritar olaraq adlandırılan bütün rejimlerde siyaset mediatik xarakter alıb. Siyasi aktyorların siyasi iqtidar mübarizesinde mediaya ehtiyac hiss etmeleri ve onların bu ehtiyacı temin etme metodları medianın tesirini daha da artırıb. Diger terefden, media adeten informasiya daşıyıcı bir vasite olaraq görülmekde ve bu çerçivede siyaset dünyasının qeliz proseslerinin, media vasitesiyle hamının başa düşe bileceyi bir dilde informasiyalaşdırıldığı iddia edilmekdedir. Başqa bir sözle, siyaset-vetendaş arasında körpü rolu oynayan media metaforundan söz edilmekdedir. Halbuki, media fealiyyetini boşluqda deyil, eksine ictimai, siyasi iqtidar münasibetleri içerisinde yerine getirir. Bu meqsedle, en azı nezeri cehetden, media-siyaset münasibetleri medianın fealiyyet gösterdiyi sahenin siyaset dünyasına giriş ve çıxış dehlizlerini diqqete alaraq analzi edilmelisir. Unutmamalıyıq ki, media ve informasiya öz-özünü açıqlayan analitik bir kateqoriya deyildir.

Siyaset ve media münasibetlerini deyerlendirerken, diqqet çeken hadiselerden biri de siyasi aktyorların mediaya duyduqları marağın get-gede artmasıdır. Bu maraq, her ölkenin öz siyasi, iqtisadi ve ictimai imkanları daxilinde ortaya çıxmaqdadır. Ümumiyyetle baxanda ise, daha çox siyasi aktyorlar medianı men-merkezli bir anlayışla istiqametlendirmeye, medianın maraq göstereceyi melumatları mediaya ötürme ve ya sızdırmağa çalışmaqdadırlar.

Eyni zamanda siyasetin siyasi aktyorlar baxımından daşıdığı mena da, medianı olduqca ehemiyytli bir vasiteye çevirib. Siyaset üçün legitimlik çox vacibdir. Media bu legitimliye xidmet eden bir vasite rolunu oynayır. Bu meqsedle, siyasi aktyorlar mediaya yol tapmağa çalışır ve messajlarını jurnalistikanın fealiyyet prinsiplerine ve ya praktik qaydalarına uyğunlaşdırırlar. Mediayla münasibet, siyaset dünyası üçün vetendaşlara seslenme praktikasıdır ve bu praktika siyaset dünyasının esas meqsed ve hedeflerine uyğun şekilde tetbiq edilmelidir. Amma, media siyaset dünyası üçün çox ehemiyyetli bir vasite olsa da, media-siyaset münasibetlerinin nezeri analizi baxımından bu ehemiyyetin şişirdilmemesinde de fayda vardır. Şübhesiz, siyasetin varlığı ve davam etmesinde media xüsusi rol oynamaqdadır. Yene de unutmamalıyıq ki, siyaset hemişe bu xüsusi rolu istiqametlendirme imkanlarına malikdir.

Diger terefden, siyaset ve media münasibetleri jurnalistika praktikası nezere alınaraq analiz edilmelidir. Jurnalistika peşesine verilen missiya ile jurnalist,ika praktikaları arasında birbaşa elaqe qurmaq günümüzde get-gede imkansızlaşmaqdadır. Obyektiv ve terefsiz jurnalist imici, elmi müzakireler bir yana, küçedeki insanlar terefinden bele şübheyle qarşılanmaqdadır. Jurnalistikada xeber axtarma, hazırlama ve ötürme praktikaları nezere alınarsa, bu şübhe çox vaxt haqlı çıxmaqdadır. Medianın rolunu deyerlendirmeye çalışan bütün elmi ve ya ictimai cehdler daha çox bu dilemma etrafında cereyan edir: “Heqiqeti çatdıran” ve ya “heqiqeti eks etdiren” media anlayışı ile “heqiqeti yaradan” ya da bezilerinin dediyi kimi “heqiqeti uyduran” media anlayışı arasındakı dilemma müasir media nezeriyyelerinin en populyar mövzusudur.

Ayrıca, siyaset ve media münasibeti sadece siyasi aktyorların ferdi cehdleriyle mehdudlaşdırlmadan analiz edilmelidir. Çünkü, siyaset sadece siyasi aktyorların fealiyyet sahesi deyil. Xüsusile, müasir media nezeriyyelerinin ortaya qoyduğu yeni siyaset anlayışı sadece idareetme funksiyasını yerine yetirenleri deyil, eyni zamanda ictimai münasibetlerdeki iqtidar faktoruna da ehemiyyet verirler. Başqa sözle, media nezeriyyeleri baxımından media ve siyaset münasibetleri sadece hökümet-xalq xettindeki deyil, eyni zamanda müellim-telebe, valideyn-övlad, kişi-qadın vs. kimi ictimai bölünmelerdeki iqtidar faktoruna qarşı da hessasdır.

Son olaraq, media ve siyaset münasibetlerini sadece (idari mena kesb eden) siyasi metnlerde axtarmamalıyıq. Eger müasir media nezeriyyeleri çerçivesinde media-siyaset münasibetlerini deyerlendirmek isteyirsinizse, o zaman medianın bize teqdim etdiyi ciddi mezmunlu metnlerle (ve ya görüntülerle) özünüzü mehdudlaşdırmamalısınız. Bunun yerine eylence xarakterli metn ve görüntüleri de nezere alan bir analiz metodunu seçmelisiniz. Çünki siyasi messajların derine işleyerek beyinlere ötürüldüyü media mehsulları daha çox bu qebilden olan eylencevi metn ve görüntülerdir.

Bu yorucu ve yeqin ki çoxları üçün sıxıcı olan melumatlardan sonra, media nezeriyyeleriyle maraqlananlar üçün aşağıdakı nezeriyyeler ve nezeriyyeçilerle maraqlanmalarını meslehet görürem:

Tenqidi media araşdırmaları (Critical communication Studies)

Semiologiya (Semiotics; semiology) , Roland Barthes, Ferdinand de Saussure, C. S. Peirce

Hegemonya nezeriyyesi (Hegemony theory), Antomio Gramsci, Erneste Laclau ve Chantal Mouffe, Stuart Hall

Medeniyyet araşdırmaları (Cultural studies), Stuart Hall

Söylem analizi (Discourse analysis), Teun A. Van Dijk

Post-strukturalizm (Poststructuralism) Derrida, Foucault, Kristeva, Barthes

Gündem nezeriyyesi (Agenda theory) M.E. McCombs ve D.C. Shaw

Asılılıq nezeriyyesi (Dependency theory) Melvin l. DeFleur ve Sandra J. Ball-Rokeach

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

24 aprel 2004