Heyder Eliyev ve Azerbaycan metbuatı

Keçmiş prezident Heyder Eliyev vefat etti. Adetdendir, birisi vefat etdiyinde hemişe onun sağlığında gördüyü işlerden danışarlar. Ümumiyyetle xoş sözler söylenilir. Bir de, o insan 40 ildir Azerbaycan siyaset sehnesinde özünemexsus bir yere sahib olubsa, ictimai, iqtisadi, siyasi, medeni heyatımızın tam merkezine yerleşibse, son 10 ilde prezident kürsüsünde eyleşibse, hetta bundan sonra da uzun müddet ölke heyatında tesiri sürecekse keçmişin mühasibesi daha da böyük maraq doğurur.

12 dekabrdan bu yana ölke metbuatını diqqetle müşahide etmeye çalışıram. Eliyev dövründe metbuatın inkişafı, başqa sözle Eliyev dövrünün metbuat tarixi en populyar mövzulardan birine çevrilib. Eger diqqet etdinizse, bu mövzuda yazılanların böyük qismi xoş ovqatlı yazılardı. Eliyevin metbuat tariximize hekk olmuş özünemexsus addımlarından yazıldı. Bununla birlikde Eliyev dövründe Azerbaycan metbuatının qarşılaşdığı problemlerden de yazan qezetler var.

Ancaq diqqetimi çeken maraqlı bir meqamla qarşılaşdım. Men de ele buradan, yeni bu meqam üzerinden başlamaq isteyirem. Metbuat dünyamızda Eliyev-metbuat münasibetlerine standard, tek gözlüklü bir baxışdan söz etmek isteyirem. Bu münasibetleri ele alan yazılarda Heyder Eliyev ya metbuata töhfeleri baxımından, ya da metbuata zerbeleri baxımından şerh edilib. Maraqlıdır ki, her iki analiz terzi, tamamen siyasi bir abi-havanın mehsuludur. Çünki Eliyev ve metbuat münasibetlerine, onun töhfeleri (ki, olduğuna etirazım yoxdur) ve zerbeleri (ki, bunu da qebul edirem) baxımından yanaşmaq siyasi teessübkeşlikden başqa bir şey deyildir.

Bunun neticesidir ki, tebii olaraq Eliyevseverlerin gözünde onun metbuata töhfeleri ön plana çıxmaqda, diğer qütbde ise Eliyevin metbuata zerbeleri esas alınmaqdadır. Meni şexsen maraqlandıran mesele, Eliyev-metbuat münasibetlerini bu iki baxışdan biri ile nezerden keçirmenin metbuat üçün faydalı olub olmamasıdır. Mence, müzakireni bu iki sualdan biri üzerinde qurmanın metbuatla heç bir elaqesi yoxdur. Eksine, meseleye bu baxımdan yanaşmaq, siyasi tereflerin işine yarayan bir müzakiredir ve neticede yene metbuatı tereflerden birinin oyuncusu halına getirmekdedir.

Bes o zaman Eliyev-metbuat münasibetlerini, metbuatın inkişaf prosesinin doğru analizi baxımından, hansı çerçivede deyerlendirmek lazımdır? Elbette bu sualın cavabı çox açıqdır: Her iki analiz terzini bir terefe ataraq. Metbuatın inkişafı baxımından, merhum bir dövlet adamının metbuata töhfelerini şişirdmekle zerbelerini dramatikleşdirmek bizi eyni çıxılmaz labirente aparacaq. Bu labirentte bizi terefkeşlik adlı bir problem gözleyir. Daha doğrusu bizi bir birinden ferqi olmayan iki ayrı etiket gözleyir: ya Eliyev perestişkarısan, ya da Eliyevden nifret edirsen! Bele bir etiketin de çox açıqdır ki, metbuatın geleceyi üçün her hansı faydası olduğunu söylemek çetindir.

Bu uzun girişden sonra, yazının davamını kimlerin oxumalı olduğu haqqında oxucuların ince bir elekden keçmesini isteyirem. Eger merhum prezidentin metbuata qarşı tezyiqlerinden, metbuata qarşı avtoritar siyasetinden, neçe jurnalistin döyüldüyünden, hebs edildiyinden ve ya zindana atıldığından, sürgün edildiyinden, neçe qezetin bağlanmasından, müxalif metbuatın neçe manat cerimelenmesinden v. s. yazacağımı düşünenlere ve bunları oxumaq isteyenlere, ele buradaca geri çekilmelerini meslehet görürem.

Eyni zamanda jurnalistlerin özlerine dost elan etdiyi Eliyevin, metbuatın inkişafı üçün atdığı tarixi addımlardan, senzuranı leğv ederek ölkeye metbuat azadlığını getirmesinden, qezetlerin neşriyyata olan borçlarını dondurmasından, jurnalistlere qayğıkeş münasibetlerinden yazacağımı düşünenler ve isteyenler varsa, onlar da geri çekilsin.

Ancaq Azerbaycan metbuatının geleceyi ile maraqlanırsınızsa, metbuatın inkişafını arzualayırsınızsa ve bu çerçivede Eliyev-metbuat münbasibetlerinin analizinin sizin üçün faydalı olacağına inanırsınızsa, o zaman sizi bu sual etrafında birlikde düşünmeye devet edirem: Eliyev dövründe ölke metbuatının geyindiyi ve hele de üstünden atmadığı bir libas var. Bu libas her qezetde, her telekanalda, her KİV-de müxtelif renglerde, müxtelif modalardadır. Ancaq hamısında eyni parçadan istifade olunub, hamısının derzisi eynidir, hamısının adı tekdir. Nedir bu ad?

Cesur metbuat

Heyder Eliyevin metbuat tariximizde uzun müddet adının hallandırılmasına zemin hazırlayan hadiselerden biri, şübhesiz senzuradır. 1998-ci ile qeder tetbiq olunan senzura ölkede her zaman azad sözün qarşısında çox ciddi bir engel oldu. Bu engelden ustalıqla istifade eden Eliyev hakimiyyeti 1998-ci ilde prezident seçkileri öncesinde senzuranı leğv ederek metbuat tarixine metbuat azadlığının simvolu olaraq keçdi. Bu cür yazıları 12 dekabrdan beri metbuatımızda geden bir çox analizde oxuya bilersiniz. Yeni Heyder Eliyev bugün 5 il senzuranı tetbiq eden lider olaraq deyil, senzuranı 5 il önce leğv eden bir lider olaraq xatırlanır. Bele bir xatırlama sehv olsa da bu yazının mövzusu olmadığı üçün bir kenara qoyuram. Ancaq senzura kesidinde Eliyev-metbuat münasibetlerinin çox ciddi iki görüntüsünden söz etmek lazımdır.

Birinci görüntünün adını “cesur metbuat” olaraq ifade etmek daha doğru olacaq. Heqiqeten de senzuranın qol kesdiyi, qelem qırdığı bir dövrde en sert, en radikal düşünceler bele sengimedi. Metbuat, bu dövrde de sert tenqidlerini dile getirdi, yeri gelende radikal çıxışlar bele etdi. Qısacası, alternativ (müxalif) düşüncenin heç vaxt tam menada boğula bilmeyeceyi ortaya qoyuldu. Fikir azadlığını müxtelif tezyiq yollarıyla boğmanın ne qeder çetin olduğu, alternativ düşüncenin her şeraitde mütleq suretde özünü ifade yollarını tapa bildiyi Eliyev dövrünün senzura tarixi içerisinde ortaya çıxmış oldu. Başqa ifadeyle, Eliyev iqtidarının 5 il tetbiq etdiyi senzura, cesur metbuat imicinin de formalaşmasına getirib çıxardı. Bu sayede, metbuat heqiqeten de iqtidarın nezareti altında olan ve bu nezaret zincirini açıq şekilde qıra bilmeyen ictimai reyin sesi oldu. Amma…

Mehkum metbuat

1998-ci ilde ise her şey deyişdi. Prezident Eliyev senzuranı leğv etdi ve metbuat azadlığının önündeki en böyük engellerden birini ortadan qaldırdı. Belelikle, metbuatımız post-senzura dövrüne qedem qoydu. Senzura dövrü ile post-senzura dövrü arasındakı keçid, eyni zamanda cesur metbuatla mehkum metbuat arasındakı keçiddir. Bu keçidde uduzan ise yene metbuat oldu. Senzuranın leğvi ele bir neticeye getirib çıxardı ki, illerce sözünü deme cesareti göstere bilmeyenler sözünü rahatca deye bileceklerini zennetdiler. Qısa müddet sonra ise anlaşıldı ki, senzurasız metbuat dövrü öz sözünü deme azadlığı yaradmadı. Bunun başlıca sebebi,senzuranın leğv edildiyi dövre qeder metbuatın bünövresindeki siyasi özeyin heç vaxt cemiyyete siyasi görünmemiş olmasıydı. Çünki hemin dövrde senzuranın varlığı iqtidar nezerinde metbuata qarşı bir telaşın, qorxunun simvolu idi. Senzura narahatçılıq yaradan düşüncelerin varlığına işaret edirdi ve tebii olaraq metbuat da klassik mesuliyyeti çerçivesinde bu düşüncelerin aynası rolunu oynayırdı. 1998-ci ilde ise Eliyev rolları deyişdirdi. Metbuata öz sözünü deme haqqını verdi. Vermesine verdi, ancaq bu qerar metbuatın dediyi sözün qaynağına dair şübheleri de sergiledi. Bele ki, metbuatın senzura dövründe demeye çalışdığı, ancaq çox vaxt deye bilmediyi sözün eslinde her kesin sözü olmadığı ortaya çıxdı. İcazenizle, daha önceki bir yazımdan bir neçe setiri burada eynile tekrar etmek isteyirem:

“Sevindik ki metbuat azadlığa qovuşdu. Öz sözünü deme azadlığına. Dedi de… Ancaq bir gün oyandıq ki eslinde metbuatın dediyi söz heç de bizim hamımızın sözü deyilmiş. Bunu bir az gec olsa da başa düşdük. Onu da başa düşdük ki, senzuranın tek növ libası yoxmuş. Müxtelif libası, her libasa uyğun siması varmış senzuranın.” (“Kontrolmania: bu da bir senzuradır:Ancaq Almaniyada… Bes Azerbaycanda?”: www.medianaliz.net/senzura.htm)

Bax ele buna göre de senzuranın leğvi qerarı olduqca tarixi ehemiyyet daşıyır. Çünki illerce Qerbde de müzakire edilen ve senzura dövründe de metbuat dünyasının özüne şüar seçdiyi “dördüncü hakimiyyet” ve “xalqın gözü” mifleri senzuranın leğvi ile yıxılmış oldu. Belelikle, metbuat ne dördüncü hakimiyyet ola bilmişdi, ne de xalqın gözü.

Siyasi metbuat

Siyasi metbuat da Eliyev dövrünün bize miras qoyduğu bir anlayış ve gerçeklik oldu. Çünkü Eliyev iqtidarı ve onun metbuata münasibeti hemişe bir siyasi ritorika içerisinde inkişaf etdi. Eliyevin metbuata tezyiqleri hemişe insan haqları anlayışı esas alınaraq müzakirelere mövzu oldu ve bu mövzunun qehremanları da hemişe siyasi aktyorlar oldu. Eslinde metbuatda siyasileşme ta 1980-ci illerin sonunda başlamış bir prossesdir. Sadece, milli müsteqillik mübarizesi bu siyasi motivin üstüne hamılıqla hörmetle qarşıladığımız bir perde çekmişdi. Bu perdeni aralayan da teessüfler olsun ki jurnalistler deyil, yene metbuatımızın heç cür isine bilmediyi Heyder Eliyev oldu. 1998-ci ilde senzuranı leğv ederek metbuat üzerindeki siyasi hegemonyanı göz qabağına serdi. Eliyevin bu addımı sadece adına müxalifet metbuatı deyilen metbuatın deyil, eyni zamanda öz nezaretinde olan iqtidar metbuatının da ne qeder acınacaqlı veziyyetde olduğunu gösterdi.

Ucuz metbuat

Eliyev dövrünün metbuat münasibetleri yeni bir metbu növü de ortaya çıxardı. Buna men “ucuz metbuat” demek isteyirem. Bele ki, senzuranın leğvini sevincek qarşılayıb, ancaq bunun ne qeder bahalı azadlıq olduğunu görünce de çaşqınlığından ne edeceyini bilmeyen ve teleye düşen metbuatdır bu. Ucuz metbuatla tanış olduğumuz dövrde Eliyev Qerb demokratiyalarının da istifade etdiyi fendlerden istifade etdi. Üstelik bu fendleri Azerbaycanın özüne xas şeriatine de uyğunlaşdıraraq Qlavlitin susdura bilmediyi metbuatı pulla susdura bildi. Belelikle, menim ucuz metbuat dediyim ancaq ölke daxilinde “satılmış metbuat” olaraq adlandırılan bir çeşid jurnalistikayla tanış olduq. Amma, meselenin satılmışlıqla, ya da Azerbaycanda deyildiyi zaman başa düşülen satılmışlıqla bir elaqesi yoxdu. Çünki “satılmışlıq” daha çox siyasi xarakterli bir davranışı adlandırmaq üçün istifade olunurdu. Halbuki, “ucuz metbuatı” doğuran faktor siyasi deyil, metbuatın öz daxilinden töremiş iqtisadi bir sindrdomdu.

Alternativsiz metbuat

Eliyev dövrünün metbuat münasibetleri eslinde Azerbaycanda var olan metbu organların hamısının eyni yerden geldiyi ve eyni menzile doğru istiqametlendiyini de ortaya qoydu. Bu siyaset, ölkedeki metbuatın alternativinin de yene özü olduğunu gösterdi. Xüsüsile son beş ilde yaşananlar iqtidar metbuatı-müxaifet metbuatı kimi ayrımların ne qeder besit ve menasız olduğunu gösterdi. Bu ele bir meqamdı ki, hadiseleri doğru oxuya bilenler üçün iqtidar metbuatı ile müxalifet metbuatının birbirine alternativ olmadığı, eksine ikisinin de bir birini tamamladığı metbuatdan söz edile bilerdi. Bele bir menzere qarşısında bütün müzakireler iqtidar metbuatı-müxalifet metbuatı ayrımı çerçivesinde davam etdi. Neticede ise esl metbuat, bugün axtardığımız ve ehtiyac duyduğumuz alternativ metbuat müzakireleri menasızlaşdı. Bütün bunlar ise hem cemiyyeti hem de metbuat dünyasına az-çox beled olan her kesi seçim qarşısında qoydu: İqtidar metbuatı yoxsa müxalifet metbuatı? Siz hansını seçmek isteyirsiniz? Üçüncü bir alternativ şansı verilmedi ve bu sual qarşısında qalan her kesin isatiqametini müeyyenleşdiren şey ise yene jurnalistikanın esas prinsipleri deyil, siyasi dinamikalar oldu.

Öz exlaq anlayışını yaradan metbuat

Jurnalistikanın temelinde çox ciddi yere sahib olan peşe exlaqı da Eliyev dövrünün metbuatında özüne mexsus bir yer ve görüntü qazandı. Bele ki, jurnalist peşe exlaqı da özünü Eliyeve göre nizamlayan bir exlaq anlayışı oldu. Düzdür, demek olar ki, bütün cemiyyetlerde siyasi aparat her şeyi bir nöqtede özüne calaşdıran, özünden eleyib keçiren bir mexanizma olaraq fealiyyet gösterir. Ancaq bu proses Azerbaycanda, xüsusile metbuatın inkişafı baxımından daha sarsıcı yaşandı. Exlaq anlayışı jurnalistikanın ümumi prinsiplerini deyil, Eliyevin özünü esas aldı. Ölkede korrupsiya var deyildi, reket jurnalistikası baş alıb getdi, ölkede siyasi herc-merclik var deyildi, jurnalist exlaqı ya hercin ya da mercin exlaqından asılı oldu. Eger ölkede siyasetçiler söyüşü özüne ar bilmirse, jurnalistin neyi eksikdi, o da qoşuldu söyüş karvanına. Ancaq en acınacaqlısı ise bu oldu: Eliyev Azerbaycanda prezident kreslosunda oturduğu müddetde jurnalistika exlaqı menasız bir şey imiş kimi görüldü.

Prinsipler yerine iqtidarı esas alan metbuat

Yuxarıda da dediyim kimi, Eliyev-metbuat münasibetlerinin en keskin tezahürlerinden biri de metbuatın her addımını yuxarıdakı şexse- prezidente göre nizamlaması oldu. Ele buna göre de 10 illik metbuat tarixi (ki yazılacaqsa eger) eslinde Azerbaycanda siyasi iqtidarın tarixi oldu. Metbuat her addımında ya bir sebeb axtardı, ya da bir behane tapdı. Haqlı sebeblerin de, uydurma behanelerin de hamısının merkezinde yene Eliyev vardı. İş bele olunca, metbuat öz geleceyinin qayğısından çox siyasetin geleceyini fikirleşmeye başladı. Ancaq bunun ferqine varmadı. Çünki Azerbaycan metbuatı üçün siyasi iqtidarın kimliyi metbuatın geleceyini müeyyen edecek faktordu ve buna göre de mübarizenin meqsedi metbuatın inkişafı deyil, siyasi iqtidarın (her terefli) inkişafı olmalıydı. Meqsed bu şekilde qoyulduğu üçün de metbuat esas hedeflerinden uzaqlaşdı.

Özünden danışan metbuat

Eliyev dövrünün metbuatı, bu gün de davam etdiyi kimi, hemişe özünden danışan metbuat oldu. “Xalqın gözü” metbuat adeta özünü gören göze çevrildi. Cemiyyetdeki yerini, yurdunu tapmaq üçün mübarize aparan, öz haqqını axtaran, özüne bir don biçen metbuat tebii olaraq özünden danışmağa başladı. Metbuat alemini maraqlandıran her xırda bir nüans bele qezetlerimizin sehifelerinde günlerle özüne yer tapdı. (Hetta merhum prezidentin vefatından sonra metbuatda en çox müzakire edilen mövzu bele Eliyev dövründe metbuat meselesi oldu). Klassik anlayışı esas alaraq ifade edersek, hakimiyyete xalq adına nezaret etmeli olan metbuat öz adına bu işe el atdı, özü üçün öz adından danışan bir metbuata çevrildi. Elbette bunun haqlı sebebleri de vardı. Meselen bu yazıda üzerinde durmadığım, ancaq girişde izahını apardığım “metbuata zerbe” faktorunun tesiri de böyük idi. Ele bir tesir ki, metbuatımızda bir alışqanlıq yaratdı, özünden danışmağı özüne adet eden bir metbuatı formalaşdırdı.

Son söz evezine: professional metbuat

Yuxarıdakı metbuat növlerini artırmaq da mümkündür. Amma bu növlerin hamısını tedqiq etmek sistematik araşdırma sayesinde mümkündür. Men sadece mövcud müşahideler ve bilgilerden yola çıxaraq bir dövrün metbuat tarixine dair fikirlerimi seslendirdim. Çalışdım ki, klassik baxışın mehdudiyyetlerini bu yazıda aşım. Çalışdım ki, xronoloji bir tarix yazısı olmasın. Çalışdım ki, metbuat haqqında yazılan bir yazı sadece ve sadece metbuatın geleceyi mövzusunda semimi olanların yararlana bileceyi bir yazı olsun. Yeni yene metbuat üzerinden özüne pay çıxardmaq isteyenler bu yazıdan eli boş qayıtsın. Ele buna göre de bezi fikirlerimi ince elekden keçirdim, yazıyı oxumağa başlayanlar üçün de bele bir elekden istifade etdim.

Eger hele de yazını buraya qeder oxuyanlar varsa onlara son söz yerine bir başqa mövzudan; professional metbuatdan qısaca söz etmek isteyirem. Eliyev dövrünün metbuat tarixinin bize miras qoyub getdiyi bir başqa gelişme ise professional metbuat anlayışı oldu. Çünkü Eliyev dövrü yuxarıdaki her növ metbuatın doğuşuna şerait yaradarken metbuatda professionallığın gelişine zemin yarada bilmedi. Bununla birlikde professionallıq arzusunun sadece çiçeklenmesine zemin yaratdı. Ya da başqa ifadeyle professional jurnalistika sadece sözde qaldı.

İndi bu sözü gerçekleşdirmenin zamanı olduğuna inanıram. Ele buna göre de 12 dekabrdan beri metbuatımızın apardığı şekliyle “Eliyev dövründe metbuat” müzakirelerinin perspektivde metbuata her hansı xeyrinin olmayacağının bilinmesinde fayda vardır. Xüsusile bu müzakireler özünü keçmiş prezidentin metbuata zerbeleri ve ya töhfeleriyle mehdudlaşdırmışsa yene çıxılmaz labirentin içerisinde didişib qalacağıq. Eger metbuatımız öz inkişafında maraqlıdırsa ve bu maraq güçlü semiyyetden ireli gelirse o zaman professionallığın da müzakiresi ve tetbiqi vaxtı çatmışdır. Elbette yene maneeler töredilecek, engeller yaranacaq, üstelik bunların hamısı metbuatın öz içerisinden daha güçlü esecek. Ancaq olsun, yoxlamaqda, teşebbüsde ziyan yoxdur. Bu defe olmaz başqa defe olar. Yeter ki, ezm qırılmasın.

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

26 dekabr 2003