EXLAQ JURNALİSTİN NEYİNE LAZIM?!

Jurnalistikada hem praktik, hem de nezeri cehetden en çox mübahise doğuran mövzulardan biri de peşe exlaqıdır. Jurnalistikaya qarşı dile getirilen tenqidlerin çoxunda exlaq perspektivinin hakim olduğunu görmek çetin deyil. Metbuatı ve jurnalisti tenqid ederken adeten çox vaxt peşe exlaq qaydalarına riayet edilmemesinden duyulan narahatlıq ifade edilmekdedir. Hetta birbaşa peşe exlaqı vurğulanmasa bele, tenqid edilen davranış ve qerarların özü de peşe exlaqıyla yaxından bağlı olur. Çox uzağa getmeyek, ele deqiqleşdirilmemiş informasiyadan tutun siyasi teessübkeşliye, jurnalistin rüşvet almasından tutun qerezli mövqeden çıxış etmesine qeder her cehetden bir exlaq problemiyle qarşı-qarşıya olduğumuz bilinen bir heqiqetdir. Bes onda exlaq meselesi bir jurnalist üçün niye bu qeder ehemiyyetlidir?

Bu suala verile bilecek ilk cavab jurnalistikanın daşıdığı mesuliyyetdir. Bele ki, jurnalist “xalqın gören gözü” kimi (men bu metaforla razılaşmıram, ona göre de dırnaq işaresi içerisinde yazıram) xalqı melumatlandırmaq mesuliyyetini üzerine götürmüş ve bu mesuliyyetine göre de peşe exlaq qaydalarına riayet etmek mecburiyyetindedir. Jurnalistin mesuliyyeti elbette vacib bir meseledir ve bu baxımdan çox sayıda dünya tecrübesi özünenezaret modeli tetbiq etmekdedir.

Amma peşe exlaqı jurnalistikada nedense hedden ziyade şişirdilmekdedir. Ele bir menzere yaranıb ki, jurnalist üçün qeyriexlaqi hesab olunan bir davranış diger peşe qrupları üçün sanki exlaqi davranışmış. Ele götürek rüşveti. Bir jurnalistin peşe fealiyyeti çerçivesinde rüşvet qebul etmesi, müeyyen mebleğler veya hediyyeler müqabilinde peşe fealiyyetine girmesi elbette qebuledilmez bir davranışdır ve jurnalist peşekarlığına xelel getirmekdedir. Qısaca, rüşvet bir jurnalist üçün qeyri-exlaqi davranışdır. Bes polis üçün? Ve ya müellim üçün? Bu peşeler üçün rüşvetin qeyri-exlaqi olmadığını heç kes yeqin ki iddia etmez. Rüşvet müqabilinde müeyyen peşe fealiyyetine daxil olmaq jurnalist üçün olduğu qeder polis üçün, müellim üçün, diger peşe saheleri üçün de qeyri-exlaqi davranışdır.

Yaxud bir başqa exlaq qaydasına diqqet yetirek. Jurnalistika üçün yalan xeber de bir exlaq problemidir ve yalan xeber qeyri-exlaqi hesab edilmekdedir. Amma her hansı melumatı almaq üçün dövlet dairesine müraciet etmiş bir vetendaşa yalan melumat vermek de, bir milletvekilinin dizinformasiya ile yanlış bilgi vermesi, her hansı resmi bir selahiyyetli şexsin xalqın maraq gösterdiyi bir hadise haqqında aldadıcı beyanat vermesi de qeyri-exlaqi deyilmi?

Burada, jurnalistikada exlaq anlayışı ve bu anlayışla jurnalistikanın tenqidinde bir ziddiyet var. Jurnalistikada exlaq qaydalarının tetbiqi ilk defe dövlet dairelerinden gelen tezyiqin qarşısının alınması meqsedini daşıyıb. Jurnalistika peşesinde her hansı bir xarici müdaxileye, daha çox resmi müdaxileye esas verilmemesi üçün jurnalistlerin öz fealiyyetlerini nizamlamaq istemeleri exlaq qaydalarının yaranması ile neticelenib. Ele Azerbaycanda da iki il bundan evvel “Azerbaycan jurnbalistlerinin peşe exlaqı kodeksi” de eyni meqsedden yaranıb.

Bele olan halda, jurnalistikada exlaq anlayışıyla diger peşelerde exlaq anlayışı arasında mene göre çox da derin bir ferq yoxdur. Peşe exlaqı sadece jurnalistika üçün deyil, bütün diger peşeler üçün de vacibdir. Amma jurnalistika peşesinde exlaq qaydalarını bu derecede ehemiyyetli qılan faktor, yuxarıda da dediyimiz kimi, jurnalistikanının müdaxileye dözümsüz bir peşe olmasıdır.

Jurnalistler en semereli fealiyyetlerini xarici müdaxilelerin, tezyiqlerin olmadığı bir şeraitde heyata keçire bilerler. Bu, peşe praktikasının mecburiyyete çevirdiyi bir qaydadır. Jurnalistika her hansı xarici nezaret mexanizması altında icra olunduğunda öz mahiyyetini itirir, Sovet enenesinde olduğu kimi didaktik xaraktere bürünür ve belece jurnalistika özüne diqte edilenleri tekrarlayan bir peşeye çevrilir. Ele buna göre de, bütün demokratik cemiyyetlerde çalışırlar ki, jurnalistika bu növ xarici tezyiqlerden, nezaretlerden uzaq, serbest şeraitde icra olunsun. Bu meqsedle, dünya tecrübesinde jurnalistler exlaq qaydaları, metbuat şuraları kimi özünenezaret modelleri tetbiq ederek peşe fealiyyetlerinde xarici tezyiqlere esas vermemeye cehd gösterirler. Jurnalistikadakı exlaq anlayışını diger peşelerin exlaq anlayışından ayıran esas faktor da ele bu meqseddir.

İndi jurnalstikada peşe exlaq qaydaları haqqında, neyin exlaqi, neyin qeyr-exlaqi olması haqqında uzun-uzadıya danışmağa ehtiyac yoxdur. Bunun üçün bir neçe menbeye müraciet etmek kifayetdir. Amma daha sonrakı yazılarda bu meseleye qayıtmaq şertiyle, qısaca iki esas meqamı xatırlatmaqda fayda var.

Bunlardan birincisi, jurnalistika peşesine, metbuata, jurnalistlere qarşı exlaq qaydaları perspektivinden dile getirilen tenqidlerin diqqetle oxunmasıdır. Bu tenqidler peşe praktikasında yüksek peşekarlıq standartlarına nail olmaq üçün ehemiyyetlidir. Amma heç gecikmeden onu da deyim ki, jurnalistikanın peşe exlaq qaydaları jurnalistikaya qarşı da bir silah xarakterindedir. Müeyyen media quruluşlarına, müeyyen jurnalistlere qarşı qerezli mövqeyi olan şexsler veya qruplar terefinden peşe exlaq qaydalarının bir silah kimi istifade olunma potensialı da var ve teessüfler olsun ki, bu potensial narahtlıq doğurmaqdadır. Jurnalistikaya qarşı exlaq perspektivli tenqidlerin diqqetli oxunmasını isteyerken ele bu potensialı nezerde tutmuşdum.

İkincisi ve sonuncusu ise yazının başlığına da çıxan sualın cavabdır. “Exlaq jurnalistin neyine lazım?” Men bu suala bele cavab vermek isterdim: Exlaq her insana niye ve neye göre lazımsa, jurnaliste de ele hemin sebeblere göre lazımdır. Amma burada ince bir ferqin olduğunu da unutmamaq şertiyle: Exlaq söz azadlığıyla, jurnalistin serbest fealiyyetiyle yaxından bağlıdır. Azad olmaq istemeyen, qeyri-peşekar nezaretlerden narahat olmayan jurnalistin exlaqa da ehtiyacı yoxdur.

Rizvan Qənbərli

mediAnaliz arxivindən

5 iyul 2004